کاربست رویکرد تفکر سیستمی در تحلیل وقایع حدی (مطالعه موردی: حوزه آبخیز کارون)
عنوان مقاله: کاربست رویکرد تفکر سیستمی در تحلیل وقایع حدی (مطالعه موردی: حوزه آبخیز کارون)
شناسه ملی مقاله: JR_IWM-4-1_004
منتشر شده در در سال 1403
شناسه ملی مقاله: JR_IWM-4-1_004
منتشر شده در در سال 1403
مشخصات نویسندگان مقاله:
پیام آموزگاری - گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران
آرش ملکیان - گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران
خالد احمدآلی - گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران
مهدی قربانی - گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران
سید حمزه صفوی همامی - گروه مطالعات منطقه ای، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
خلاصه مقاله:
پیام آموزگاری - گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران
آرش ملکیان - گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران
خالد احمدآلی - گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران
مهدی قربانی - گروه احیاء مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران
سید حمزه صفوی همامی - گروه مطالعات منطقه ای، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده مبسوطمقدمه: رشد جمعیت و طبیعتا افزایش نیاز و تقاضا موجب تحمیل فشار بر منابع طبیعی و ناپایداری در کارکرد حوزه های آبخیز شده است بهطوریکه رفتار اکوسیستم در حفاظت از زیستگاهها و تنوع زیستی، مهار فرسایش و رسوب، خاک سازی و ذخیره آب، مطبوعیت محیط زیستی، رفع نیازهای فرهنگی و به طورکلی ارائه مستمر خدمات اکوسیستمی دچار اختلال شده است. پویندگی و تغییرپذیری اجزای سیستم های انسانی-طبیعی که تغییرات اقلیمی آن را پیچیدهتر کرده است، پیشبینی و برنامهریزی برای بهرهوری پایدار از خدمات اکوسیستمی حوزه آبخیز را با عدم قطعیت همراه میسازد. به طوری که تصمیمگیری برای بهرهبرداری از منابع آب و سایر کالاهای مشاع محیط زیستی توام با خطا میشود. خطا در تصمیمگیری بهتدریج زمینه را برای ظهور ناپایداری واحد حوزه آبخیز و حرکت به سمت آستانهها مهیا میکند. در پژوهش کنونی با اتکا به رویکرد تفکر سیستمی حوزه آبخیز کارون به عنوان یک سیستم انسانی-طبیعی در نظر گرفته شده و پنج مورد از کهن الگوهای تحلیل سیستمی شامل تراژدی منابع مشترک، درمانهای بدتر از درد، انتقال فشار از راه حلهای اساسی به راهحلهای موقتی، تشدید رقابت و تنزل اهداف به منظور واکاوی در سیاست گذاری های مدیریت منابع آب بررسی شده است. این ساختارها که در ادبیات تحلیل سیستم شناخته شده هستند به تصمیمگیران و مدیران برای حل بخش عمدهای از مشکلات یک سیستم کمک میکنند.مواد و روش ها: پژوهش کنونی در سه گام اصلی انجام شده است. در گام اول پژوهش بر اساس مطالعات کتابخانهای وضعیت موجود حوزه آبخیز کارون بیان شده است و ماهیت سامانه آب از نظر قرارگیری در دستهی سیستم پیچیده و یا سیستم سخت مشخص میشود. در گام دوم با استناد به ادبیات پژوهش پنج مورد از مهمترین ساختارهای شناخته شده در تحلیل پویایی سیستم که کارایی مناسبی برای درک درهم تنیدگی سیستمهای انسانی-طبیعی دارند به منظور بررسی اثرگذاری رفتار انسان در مدیریت منابع آبی حوزه آبخیز کارون بررسی شده است. در گام سوم بر اساس رویکرد تفکر سیستمی چگونگی رخداد وقایع حدی و نقش آنها در پایداری حوزه آبخیز کارون بررسی شده است.نتایج و بحث: نتایج این پژوهش نشان میدهد که نگرش خطی در مدیریت منابع آب که معلول خلا تفکر سیستمی است از طریق انقطاع در زنجیرهای از روابط گوناگون سامانه آب با دیگر اجزای اکوسیستم موجب ناپایداری و تشدید وقایع حدی مثل سیل، خشک سالی، نزاع بر سر آب و ... در حوزه آبخیز کارون شده است. واکاوی مبتنی بر تفکر سیستمی در این پژوهش نشان میدهد که برخی از رفتارهای تکراری در حوزه آبخیز کارون ساختارهای شناخته شده ای در رویکرد پویایی سیستمی هستند که تحت عنوان کهن الگوهای تحلیل سیستم در حوزه آبخیز کارون فعال هستند. کارکرد نهایی حوزه آبخیز کارون در گرو شناسایی، مهار و تغییر این ساختارها به سمت پایداری و ارائه مستمر خدمات اکوسیستمی است.نتیجه گیری: پژوهش حاضر نشان میدهد که اتکا به اقداماتی که موجب دستیابی به نتایج دلبخواه کوتاه مدت میشوند و عدم توجه به اثرات بلندمدت تصمیمسازی در مدیریت منابع آبی در نهایت به تقویت مشکل کمبود آب و بروز درگیری های اجتماعی در واحد حوزه آبخیز منجر خواهد شد. به طورکلی راهکارهای موجود برای مدیریت منابع آبی حوزه آبخیز کارون در دو گروه تسکیندهنده (مسکن) و درمانمحور (سازگارانه) دستهبندی میشوند. راهکارهای مسکن معمولا از جنس سخت و شامل راهحلهای فنی نظیر حفر چاه، سدسازی، انتقال آب و ... هستند که هدف آنها تسکین درد کمبود آب از طریق افزایش عرضه آب در کوتاه مدت است و معمولا توسط مدیران حوزه آب اعمال میشوند؛ اما راهکارهای سازگارانه (انطباقی) معمولا از جنس نرم و شامل راهکارهای سیاستی هستند که با هدف سازگاری سامانه تحت مدیریت با موجودی آب در سطوحی بالاتر از اختیار مدیران آب اعمال می شوند. حل مشکلات مدیریت منابع آب در حوزه آبخیز کارون به اعمال توامان راهکارهای تسکینی و تطبیقی نیاز دارد.
کلمات کلیدی: سازگاری, تغییر اقلیم, منابع آب, کهن الگوی سیستمی
صفحه اختصاصی مقاله و دریافت فایل کامل: https://civilica.com/doc/1957894/