از اسطوره تا فضا: بازخوانی نشانه های اسطوره ای در معماری و جغرافیای فرهنگی فضاهای شهری معاصر ایران با رویکرد پسا مدرن

در معماری و شهر ایرانی–اسلامی، فضا همواره فراتر از کالبد مادی معنا می یابد و به عرصه ای برای بروز زمان، حافظه و تجربه ی زیسته ی انسان بدل می شود. شهرهای تاریخی ایران، به ویژه در ساختار میادین و محورهای اصلی خود، بیانگر نوعی درک قدسی از زمان و تداوم فرهنگی اند. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تحلیل تلفیقی نسبت میان زمان، مکان و حافظه ی جمعی در فضاهای شهری ایرانی، دو نمونه ی شاخص یعنی میدان نقش جهان اصفهان و میدان ساعت تبریز را مورد مطالعه تطبیقی قرار می دهد. روش تحقیق، ترکیبی از رویکرد نشانه شناسی و پدیدارشناسی فضا است که ضمن بررسی لایه های کالبدی و بصری، به تحلیل تجربه ی حسی و ادراکی کاربران فضا نیز می پردازد. داده ها بر پایه ی مشاهده ی میدانی، تحلیل تصویری، و مطالعه ی منابع مکتوب گردآوری و با شیوه ی تفسیری تحلیل شده اند. یافته ها نشان می دهد که میدان نقش جهان با نظم هندسی، محورهای متقارن و تکرار الگوهای تناسب، بازتابی از مفهوم «زمان مقدس» و وحدت در کثرت در اندیشه ی ایرانی است؛ در حالی که میدان ساعت تبریز، با برج مرکزی و صدای زنگ تکرارشونده ی خود، زمان را به حافظه ای شنیداری و جمعی تبدیل می کند. نتایج نهایی حاکی از آن است که در شهر ایرانی–اسلامی، فضا تنها ظرف عملکردی نیست، بلکه زبانی فرهنگی برای بیان تجربه ی وجودی انسان است؛ زبانی که از پیوند نور، صدا و هندسه شکل می گیرد و از طریق آن، گذشته و حال در حافظه ی زنده ی شهر تداوم می یابند.

Keywords:

معماری ایرانی& ndash , اسلامی , نشانه شناسی فضا , پدیدارشناسی مکان , جغرافیای فرهنگی