تاب آوری اجتماعی در شهرهای ایران: چارچوبی برای مدیریت بحران های شهری

تاب آوری اجتماعی در سال های اخیر به عنوان یکی از مولفه های کلیدی مدیریت بحران شهری مطرح شده و نقش آن در کاهش آسیب پذیری و افزایش ظرفیت بازیابی جوامع شهری اثبات شده است. شهر یزد، به عنوان یکی از قدیمی ترین شهرهای ایران و ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو، در دهه اخیر با مجموعه ای از مخاطرات پیچیده از جمله فرونشست ناشی از افت سفره های آب زیرزمینی، سیلاب های ناگهانی، بافت تاریخی متراکم، تغییرات اقلیم، افزایش مهاجرت و رشد محلات حاشیه ای روبه رو بوده است. این مخاطرات نشان می دهد که اتکای صرف بر زیرساخت های فیزیکی یا طرح های کالبدی برای مدیریت بحران کافی نیست؛ بلکه تقویت ظرفیت های اجتماعی، مشارکتی و شبکه ای ساکنان شهر اهمیت فزاینده ای یافته است. هدف این مقاله ارائه یک چارچوب عملیاتی و متناسب با شرایط اجتماعی فرهنگی یزد برای سنجش و تقویت تاب آوری اجتماعی در مدیریت بحران های شهری است. روش پژوهش ترکیبی و شامل سه مرحله است: تحلیل اسنادی سیاست ها و طرح های شهری یزد، مصاحبه های نیمه ساختاریافته با متخصصان مدیریت بحران و فعالان محلی، و پیمایش میدانی در سه نوع بافت شهری (تاریخی، نوساز، و حاشیه ای). نتایج نشان می دهد که سه مولفه «سرمایه اجتماعی محلی و شبکه های همسایگی»، «نهادهای میانجی و سازوکارهای حکمرانی محلی»، و «توانمندی جامعه در بسیج منابع هنگام بحران» بیشترین تاثیر را بر تاب آوری اجتماعی یزد دارند. بر اساس یافته ها، چارچوب پیشنهادی مقاله شامل مجموعه ای از شاخص های سنجش پذیر، راهبردهای تقویت ظرفیت اجتماعی، و مسیرهای ادغام تاب آوری اجتماعی در ساختار مدیریت بحران شهرداری یزد است. این چارچوب می تواند مبنایی برای تدوین برنامه های اجرایی، طراحی آموزش های محلی، و ارتقای هماهنگی میان نهادهای شهری باشد و مسیر گذار از مدیریت بحران واکنشی به مدیریت پیش گیرانه و تاب آور در یزد را تقویت کند.