تحلیل رویکرد جابری به دو مقوله «قیاس» و «نظام استدلالی» جرجانی بر پایه پارادایم های فکری – انتقادی

نقد فرایند روش­ شناختی رویکردهای انتقادی جدید در رابطه با میراث فصیح بلاغی، مستلزم شناخت اندیشه­ های انحرافی حاکم بر بلاغت و شناسایی طرح شبه ­ها برای پیشگیری از نفوذ چنین دیدگاه­ هایی به بلاغت است. جابری (۱۹۳۶م) متفکر مراکشی با به ره­گیری از علوم انسانی جدید، پروژه فکری «نقد عقل عربی» را در طیف وسیعی از میراث عربی رقم زده و به ­بهانه تعامل با میراث به تحریف علوم زبانی از جمله بلاغت پرداخته­است. ایشان، با رویکردی واحد (انتقادی) و دو روش متفاوت (اندیشه ­های واگرا و همگرا) خوانشی انتقادی از آراء بلاغت­ پژوهان داشته­ است و جرجانی (۴۷۱ه) را ذیل اندیشه واگرا قرار داده تا با تصویرسازی منفی روش عقلانیت وی را برابر با نهادینه­ کردن تفکر قیاسی بداند که نوعی ایستایی را بر بلاغت حاکم کرد. در پرتو نگاه معرفتی جابری به بلاغت، پژوهش پیش­رو کوشیده ­است با رویکرد کیفی و روش استقرائی به چگونگی خوانش انتقادی و روش ­شناسی جابری از دو مقوله «قیاس» و «نظام استدلالی» جرجانی بر پایه پارادایم ­های فکری– انتقادی به پروژه «نقد عقل عربی» بپردازد. جستار کنونی، با این فرض که خوانش جابری بر پایه حذف روش عقلانیت جرجانی از دایره عقل بیانی پیش می­ رود، به این نتایج رسیده­ است که مخالفت جابری با مبنای معرفت­ شناسی جرجانی بوده که عینیت­ گرا است تا جایی­ که «قیاس بیانی» و «نظام استدلالی» را شکل ­دهنده رویکرد معرفتی ایشان می­ بیند. جابری با تفکیک میان روش فلسفی و دینی همانندی میان جرجانی و ارسطو نمی­ بیند؛ زیرا به­ گمان ایشان، روش استدلال و استنتاج­ های جرجانی با ذات بلاغت بیگانه ­است. وی در ضمن نظام استدلالی، عقل در اندیشه عبدالقاهر را عقلی مرده در دانش بلاغت دانسته که به ­دلیل برابری با معانی ­النحو هویتی مستقل ندارد. بنابراین، صورت­ بندی استدلالی جرجانی را ذهنی­ گرا توصیف­ کرده و قیاس برهانی را در مقایسه با قیاس بیانی برای تعامل با بلاغت ترجیح داده­ است. در واقع، از نظر جابری، جرجانی براساس ظرفیت­ های درونی بلاغت به ­سراغ آن، نرفته­ است

Keywords:

محمد عابد جابری , عبدالقاهر جرجانی , قیاس , نظام استدلالی , عقل , روش