دانش آموزان، رسانه ها و سواد رسانه ای

14 آبان 1402 - خواندن 7 دقیقه - 673 بازدید

والدین و معلمان برای تربیت فرزند و دانش آموزان خود باید به امر مهم یادگیری سواد رسانه ای اهتمام گمارند. شاید آن ها گمان کنند به اندازه کافی در این مورد می دانند. اما این تصور غلط است چرا که با علمی روبه رو هستیم که یادگیری آن به مهارت های ویژه نیاز دارد.

به نظرتان دانش آموزان مدرسه شما چند ساعت در روز وقت خود را با رسانه ها می گذرانند؟

اگر معلم کلاسی باشید که دانش آموزانتان در استفاده از تلفن همراه و اینترنت آزادی عمل داشته باشند و محدودیتی از طرف خانواده بر آن ها اعمال نشود، می توانید این سوال را برای کسب یک آمار محدود از آن ها بپرسید که روزانه چند ساعت از وقت خود را با رسانه ها می گذرانند. اگر هم معلمی در مدرسه حضور داشته باشد که در مورد رسانه و سواد رسانه ای با دانش آموزان سروکار دارد، می توانید از ایشان بخواهید این سوال را از دانش آموزان بپرسد و آمار آن را در اختیار شما قرار دهد.

تنوع رسانه ها، دسترسی راحت به آن ها، هزینه کم استفاده از آن ها و جذابیت ذاتی و محتوایی شان آمار استفاده از این فضا را بسیار بالا برده است. البته میزان استفاده دانش آموزان و دانشجویان از رسانه، عموما از سایر افراد بیشتر است. چون معمولا این گروه سنی مسئولیتی جز درس خواندن ندارند، و زمان آزاد زیادی دارند که آن را با انواع رسانه ها پر می کنند. تنوع بسترهای استفاده از این فضا نیز باعث می شود افراد از حضور در این فضا احساس خستگی نکنند.

فضاهای زیادی برای استفاده از رسانه وجود دارند. بسیاری از دانش آموزان علاقه زیادی به سریال و فیلم دارند؛ به راحتی آن ها را بارگیری و با فاصله کم تماشا می کنند. گروه دیگری از آن ها علاقه زیادی به دیدن و دیده شدن دارند و شبکه اجتماعی آن ها را جذب می کند و زمان زیادی را در آن می گذرانند. در این بین البته عده کمی هم هستند که کتاب می خوانند. متاسفانه سرانه مطالعه کتاب بین نوجوان و جوان بسیار کم است.

این مقدار زیاد استفاده از فضای مجازی و رسانه ها در نهایت اثرات خود را روی دانشآموزان می گذارد که به شکل های متفاوت خود را نشان می دهد.

تاثیر رسانه ها در تغییر ساعت های خواب و بیداری دانش آموزان، اعتیاد به دیدن سریال های خارجی و ایرانی به دلیل جذابیت دنبال کردن آن ها، تغییر دیدگاه آن ها نسبت به زندگی تحت تاثیر بلاگرها، بازیگران و چهره ها (سلبریتی ها)، اخبار و اطلاعات دروغ و نادرست، کم شدن تحرک بدنی به دلیل استفاده زیاد از وسایل الکترونیکی، ارتباطات نامناسب در فضای مجازی، و افتادن در دام کانال های اعتیاد به مسابقات، تنها بخش کوچکی از مسائل و مشکلات استفاده زیاد از فضای مجازی است.

با این حال استفاده از رسانه ها در دنیای امروز اجتناب ناپذیر است و نمی توان تنها با مدیریت زمان و محدودکردن، به مزایای استفاده از فضای مجازی رسید و از معایب و مشکلات آن در امان بود.

به نظر می رسد یکی از بهترین راه های رسیدن به استفاده بهینه از رسانه ها، دادن قدرت تجزیه وتحلیل به دانش آموزان است. این قدرت که در واقع از نوعی تفکر انتقادی نشئت می گیرد، «سواد رسانه ای» نام دارد. سواد رسانه ای ترکیبی است از علم و مهارت که به افراد قدرت مواجهه متفکرانه و تحلیلی می دهد. تفکر انتقادی در برابر رسانه ها به استفاده درست و هوشمندانه منجر می شود. به طور خلاصه می توان سواد رسانه را این گونه تعریف کرد: «سواد رسانه ای مهارت ها، دانش و درکی است که به افراد اجازه می دهد از رسانه ها به طور موثر و ایمن استفاده کنند.»

به منظور دسترسی شهروندان به اطلاعات و استفاده از آن ها، ارزیابی انتقادی و دست یافتن به محتوای رسانه ای مسئولانه و ایمن، شهروندان باید از مهارت های سواد رسانه ای پیشرفته برخوردار باشند. سواد رسانه ای نباید تنها به یادگیری ابزارها و فناوری ها محدود شود، بلکه باید شهروندان را به مهارت های تفکر انتقادی مورد نیاز برای قضاوت، تجزیه وتحلیل واقعیت های پیچیده و تشخیص تفاوت بین نظر و واقعیت مجهز کند.

البته باید دقت شود، نمی توان تنها از دانش آموزان انتظار داشت این فضا را مدیریت کنند، بلکه همراهی مادران و پدران، معلمان، مدرسه ها و سایر افرادی که با نوجوانان و کودکان سروکار دارند، ضروری است. برای مثال، یکی از مسئله هایی که دانش آموزان را به استفاده زیاد از رسانه ها سوق می دهد، نداشتن سرگرمی در ایام فراغت است. خود دانش آموزان نمی توانند این مشکل را به تنهایی حل کنند، بلکه والدین و جامعه وظیفه دارند امکانات سرگرمی سالم را برای آن ها فراهم آورند. به خصوص در ایام کرونا که سرگرمی های عادی مانند کلاس های ورزشی و هنری تعطیل شده اند، وظیفه پدر و مادر است که با تفریحات سالم، دانش آموزان را از فضای رسانه ها جدا کنند و آن ها را در جهت گذراندن اوقاتی مفید و مفرح یاری دهند.

از طرف دیگر، ارتباطات صمیمی خانوادگی و گفت وگو با فرزندان در زمان های مناسب می تواند راه حل بسیاری از مشکلات باشد و فرزندان را از کناره گیری و تنهایی نجات دهد و نیز آن ها را از ارتباطات نامناسب دور کند. در واقع، راه های بسیاری برای تفریحات خانوادگی در داخل و خارج از منزل وجود دارند که باید آن ها را بیاموزیم تا با آزمون وخطا به روش های متناسب با خانواده خودمان برسیم.

آشنایی با قوانین و مقررات رسانه ها از کودکی

یکی دیگر از مسائلی که باید لحاظ شود، این است که کودکان از همان ابتدا، حتی از سنین پیش از دوره ابتدایی، با قوانین، مقررات و نظم آشنا شوند و بدانند برای هر چیزی حدودی وجود دارد و قانونی بر هر چیزی حاکم است. این قانون ها باید بسیار ساده و انعطاف پذیر باشند. لازم است از کودکی قانونی برای میزان استفاده از رسانه ها و نوع استفاده از آن ها، در کنار دیگر قوانین زندگی وجود داشته باشد. و البته فقط به رسانه ها محدود نشود، بلکه در خانه ای که به طور کلی افراد در چارچوب معینی زندگی می کنند، می توان برای استفاده از رسانه نیز قانون هایی را تعیین کرد. این قانون ها اگر به صورت توافق دوستانه بین کودکان و والدین باشند، بسیار اثرگذار خواهند بود.

و اما نکته پایانی و اصلی این است که خود والدین و معلمان نیز باید به امر مهم یادگیری سواد رسانه ای اهتمام گمارند. شاید آن ها گمان کنند چون در صداوسیما و سایر رسانه ها در مورد سواد رسانه ای زیاد گفته شده است، به اندازه کافی در این مورد می دانند. اما این تصور غلط در مورد علمی گسترده است که یادگیری آن به مهارت های ویژه نیاز دارد. بنابراین، همه ما باید با مطالعه مستمر اطلاعات مان را درباره سواد رسانه و تجزیه وتحلیل رسانه ها به روز نگه داریم.

رسانهسواد رسانهامیر عباس صادقی صادقی