نگاهی به پیشینه ی تاریخی حسینیه‎ها در استان بوشهر

27 خرداد 1403 - خواندن 21 دقیقه - 306 بازدید

مقدمه:
حسینیه ها و تکایا در استان بوشهر تا به حال به صورت کامل و جامع مورد بررسی، پژوهش و تحقیق قرار نگرفته است. با این حال بررسی و تحقیق در این باره می تواند خدمتی شایسته در راستای شناسایی تاریخ، فرهنگ و... استان بوشهر باشد. بسیار بایسته و شایسته است که پژوهشگران استان در این زمینه به صورت گروهی، تحقیقی جامع وکامل از این حسینیه ها تهیه و تدوین نمایند. قطعا این مختصر که حاصل تحقیقات کتابخانه ای و میدانی نگارنده، به صورت مقطعی و اندک می باشد، نمی تواند شرح جامعی از این حسینیه ها به دست دهد. لیکن نگارنده به گفته مولانا که فرموده:
« آب دریا را اگر نتوان کشید هم به قدر تشنگی باید چشید» دست به نگارش این نوشتار زده ام تا اهل فن و بزرگواران تاریخ و فرهنگ آستین همت بالا زده و در این راه پیشقدم شوند. با این حال با توجه به ظرفیت های تاریخی و فرهنگی عظیم در استان بوشهر و وجود حسینیه های تاریخی در شهرها و روستاها برای بررسی و پژوهش بیشتر در این باره می توان موارد ذیل را مورد توجه قرار داد: شناسایی و معرفی حسینیه ها ی تاریخی، قدمت و تاریخچه، درباره ی بنا و معماری حسینیه ها، بانیان، خادمان، مداحان و نوحه سرایان، روضه خوانان، موقوفات، آداب و رسوم عزاداری، تعزیه خوانی، علم گردانی، پیشکسوتان تعزیه خوانی، نسخه های قدیمی تعزیه و...

لازم به ذکر است انجام این مهم نیازمند تحقیقات گسترده ی میدانی به صورت گروهی می باشد، که نگارنده به دلیل محدودیت به آن توفیق نیافته است. بنابراین پیشنهاد می نمایم علاقه مندان و پژوهشگران درباره این موضوع تحقیقات خود را انجام داده و حتی المقدور منتشر نمایند تا مورد استفاده ی آیندگان قرار گیرد. ناگفته نماند که حسینیه هایی در استان بوشهر وجود دارد که در این نوشتار بدان ها اشاره نشده و این هم به خاطر آن است که نگارنده به تحقیق درباره ی آنان توفیق نیافته، به همین خاطر از خوانندگان ارجمند پوزش می طلبم.

پیش درآمدی بر تاریخچه ی حسینیه ها

در استان بوشهر واژه حسینیه در استان بوشهر گاها متفاوت بوده است. به عنوان مثال در شهر بوشهر«برحه» گفته می شد.«برحه = براحه، تکیه حسینیه یا خانه ای که در آن مراسم سوگواری محرم و صفر برگزار می شود. به معنی زمین باز(المنجد) جایی باز و فراخ که در آن مراسم سوگواری برپا می کنند. همانند برحه شیخ لطف اله در شهر بوشهر که امروز قسمتی از آن جزء خیابان انقلاب (ششم بهمن سابق) شده است. یا برحه حاجی یوسف کلانتر که به نام شخص حاج یوسف کلانتر ساخته شده بود. همچنین برحه کازرونی که از موقوفات حاج سید محمد رضا کازرونی در محله شنبدی بوشهر قرار دارد.
در شهرستان دیر نیز سابقا به حسینیه «ماتم » گفته می شد. «ظاهرا این اسم قبلا ماتم سرا بوده که به تدریج به ماتم تبدیل شده است. مانند ماتم آغا، ماتم حاج عبداله، ماتم شیخ احمد و ماتم میرمحمد که در بندر دیر از سابقه ی بیشتری برخوردارند. جالب آن که از سال های دور توسط مرحوم شیخ ابراهیم بحرانی حسینیه ای ویژه خواهران احداث شده است، که به نام ماتم زن ها یا حسینیه ی فاطمیه شناخته می شود و مراسم روضه خوانی و سینه زنی خواهران معمولا در این حسینیه برگزار می شود. از اولین حسینیه ها در استان نمی توان با قاطعیت نام برد، لیکن بر اساس اسناد و شواهد موجود قدمت حسینیه های موجود به دوران قاجاریه می رسد.

نام برخی از این حسینیه ها بدین ترتیب است: حسینیه ی سالم خانی در برازجان، حسینیه حاج سید محمدرضا کازرونی در محله شنبدی بوشهر، حسینیه ی عبد امامی در گناوه، حسینیه ی خان در بندر ریگ، حسینیه ی یا ماتم آغا، ماتم شیخ احمد در بندر دیر، حسینیه ی میرزا در خورموج، حسینیه ی بحرینی ها در اهرم، حسینیه ی سادات در چاووشی، حسینیه ی اعظم در روستای دورودگاه و... . در میان منابع و ماخذی که نگارنده به آن دست یافته،کتاب مرحوم سدید السلطنه تنها اطلاعاتی درباره حسینیه های شهر بوشهر بدست می دهد.

محمد علی خان سدید السلطنه بندرعباسی (1249ش 1320ش)در کتاب «پیرامون سرزمین های شمالی خلیج فارس و دریای عمان» در صد سال پیش درباره ی حسینیه ها در شهر بوشهر و محلات قدیم آورده: «در محله شنبدی پنج حسینیه است معروف به سکنچه، براحه(حسینیه ی)میرعبدو، براحه ی کازرونی، براحه ی شیخ ضیف اله، مجلسی امام جمعه. در محله بهبهانی هم حسینیه ای است معروف به براحه ی سید عبدالرضا و طاق سید نعمت اله. در محله دهدشتی چهار مسجد و یک حسینیه است. حسینیه ی پیرزن که از ابنیه ی جدیده و بانیه ی آن مادر زائر خضر خان تنگستانی است» . البته امروزه به عنوان مسجد پیرزن یا فاطمه ی زهرا(س) خوانده می شود. پیش از آن که درباره ی حسینیه ها سخنی به میان آورم، ذکر این نکته حائز اهمیت است که در کنار حسینیه ها مساجدی هم ساخته می شده و قرار داشته اند. به عنوان مثال حسینیه ی میرزا در خورموج که در کنارش مسجد میرزا بنا شده است و یا این که حسینیه ی سیدها (سادات) در روستای چاووشی شهرستان دشتی که مسجد امام حسین (ع) در کنار آن قرار دارد. همچنین در حدود دویست سال پیش در روستای دورودگاه از توابع شهرستان دشتستان پیش از آن که روستا به مکان فعلی منتقل شود در کنار حسینیه، مسجدی ساخته شده بود.که اکنون با عنوان جا مسجد و یا جوی مسجد در دو مکان مجزا نزد اهالی روستا شناخته می شود. ناگفته نماند که در مساجد استان نیز همپای حسینیه ها مراسم عزاداری از قدیم الایام برگزار می شده است. از آن جمله «مساجد دلگشا، قلعه، نو، دارالسلام در شهر برازجان و مساجد شیخ سعدون، دهدشتی در شهر بوشهر» و... می باشند.

آشنایی با حسینیه های تاریخی در استان بوشهر

حسینیه ی سالم خانی در برازجان: در ابتدای حکومت سالم خان و اوایل سلطنت قاجاریه به فرمان سالم خان برازجانی فرزند ملک منصور خان و ضابط برازجان راسته ی بازاری بین حمام سالم خانی، حسینیه ی سالم خانی احداث شد. حسینیه در انتهای غربی بازار و حمام در ابتدای بازار و در شرق آن قرار داشت. افسوس که شهردار وقت بدون توجه به موقوفه بودن حمام، دستور تخریب آن را داد. غلامحسین خادمی مشهور به غلامحسین خالو پشت در پشت و از ابتدای احداث حسینیه ی سالم خانی افتخار خدمتگزاری تمامی مراسم مذهبی و ... را برای خود و خانواده محفوظ داشته و از خادمین صدیق و پاکباخته اهل بیت پیامبر(ص) در محافل مذهبی برازجان بوده اند. وی در آخر بازار جنوبی به کار بقالی اشتغال داشت. با تاسف بسیار حسینیه ی سالم خانی به علت کم توجهی به هنگام تدوین نقشه ی جامع شهر به وسیله ی نقشه برداران در ادامه ی بلوار شریعتی به دست تخریب افتاد و دو بنای با ارزش مذهبی فرهنگی آن شهید بزرگوار که از املاک موقوفه بودند، در وسط شهر یکی تخریب و دیگری مدفون شده است.



حسینیه ی حاج سید محمد رضا کازرونی در محله شنبدی بوشهر: این حسینیه در سال 1280ش برابر با 1320ق توسط مرحوم حاج سید محمدرضا کازرونی (1244ش 1307ش) ساخته شده است. این حسینیه در محله ی شنبدی بوشهر قرار دارد. مصالح به کار رفته در آن از داخل و خارج از کشور تامین شده و این حسینیه دارای آب انباری نیز بوده است. حاج سید محمد رضا کازرونی اقدامات خیر خواهانه و عام المنفعه ی بسیاری در بندر بوشهر به انجام رسانیده است. وی همچنین در جریان جنگ جهانی اول با کمک های مالی خود به مجاهدین و شهید رییسعلی دلواری نقش به سزایی را ایفا کرده بود» . حسینیه ی حاج سید محمدرضا کازرونی در سال 1389 بعد از مرمت و بازسازی، بعد از سال ها اکنون مورد استفاده مردم قرار دارد.

 حسینیه ی عبد امامی در بندر گناوه:

این حسینیه در محله ای قدیمی به همین نام عبد امامی قرار دارد. که دارای دویست سال قدمت می باشد. به گفته ی حاج غلامعلی عبد امامی این حسینیه در سال 1168ه.ش توسط مرحوم حاج عبداله عبد امامی پدر مرحوم حاج علی عبد امامی احداث شده است. پس از این دو، مرحوم حاج حسن و فرزندان آن ها بانی و خادم این حسینیه بوده اند» . حسینیه ی سالار شهیدان در شهر گناوه: این حسینیه به گفته ی آقای غلامحسین دریانورد تکیه ی مرحوم حاج اسماعیل زیارت زاده بوده که دارای سابقه ی طولانی در برپایی مراسم عزاداری می باشد. «شاید بتوان مرحوم حاج اسماعیل زیارت زاده در شهر گناوه را به عنوان یکی از آغازگران مراسم نعش و کتل دانست. او با آماده سازی نعش و کتل و پرچم و ذوالجناح نمادین در روز عاشورا شور و حالی خاص به عزاداری در این شهر می داد. حاج علی زیارت زاده می گوید: این هیات در سال 1270 توسط مرحوم علی فرزند مشهدی عوض پدر مرحوم حاج اسماعیل زیارت زاده در محله ی سرخور گناوه تشکیل گردید.که مرحوم حاج اسماعیل پس از مرگ پدر اداره ی این هیات را برعهده گرفت و تا سال 1374 که در قید حیات بود اهتمام جدی در برپایی مراسم عزاداری و ساختن نعش و کتل و آماده نمودن گروه سنج و دمام داشت. پس از مرگ حاج اسماعیل یکی از فرزندانش به نام حاج علی زیارت زاده با ساخت حسینیه ای به نام سالار شهیدان راه پدر را ادامه داد» . آقای غلامحسین دریانورد در کتاب خود حسینیه های سید بهزاد در محله سرخور و معتمدی در کنار بازار اصلی شهر را به عنوان قدیمی ترین حسینیه های شهر گناوه معرفی نموده است. «سایر مساجد گناوه که محل عزاداری می باشند: مسجد واقع در میدان امام متشکل از بسیجیان و پاسداران، مسجد النبی در منطقه ی نوساز خیابان شیلات، حسینیه ی امامزاده که در مجاورت امامزاده یا شاهزاده سلیمان قرار دارد.

حسینیه ی خان در بندر ریگ: این حسینیه در حدود 200سال قبل و در زمان خانعلی خان گپ، توسط زنی به نام حاجیه خورشید با اهداء منزل شخصی خود به حسینیه بنیان نهاده شد. پس از حاجیه خورشید، خانعلی خان و بعد ها حیدر خان و فرزندانش اله کرم خان بانی و متولی حسینیه بوده اند» . حیدر خان بندر ریگی( 1244ش 1313ش)فرزند خانعلی خان بندر ریگی ضابط و حاکم بندر ریگ در سال های هم زمان با جنگ جهانی اول بود. «در زمان حیدر خان، آبادی، عمران و توجه به امور زراعت و کشاورزی در بندر ریگ گسترش یافت. حسینیه ی بزرگ حیدر خان که در ایام سوگواری خامس آل عبا و شهدای کربلا در آن به عزاداری می پرداخت، هنوز هم در بندر ریگ قابل استفاده است. مراسم تعزیه خوانی ایام عاشورا از زمان حیدر خان در بندر ریگ مرسوم شد و تا امروز هم هر ساله این مراسم باشکوه در میدان طاق روبروی خانه غلامحسین خان حیات داودی برگزار می شود. مراسم تعزیه خوانی بیشتر در میدان طاق است اما در حسینیه ی حیدرخان و گاهی در محل منبع آب قدیم هم این مراسم به اجرا در می آید. حیدر خان در شیراز در گذشت و آرامگاه وی در شهر مقدس قم قرار دارد. مرحوم سید محمد ابطحی (1303ش 1356ش)دارای تحصیلات حوزوی مدتی به عنوان خادم اهل البیت در حسینیه ی خان به خدمت مشغول بود و بعدها مدیریت و بانی حسینیه ی احمدی بندر ریگ را عهده دار شد.

حسینیه ی صابری در بندر ریگ (حسینیه ی کل خلف = کربلایی خلف): این حسینیه ی در سال 1243ق بازسازی شده است و معروف به حسینیه ی کل خلف= کربلایی خلف که بانی و سازنده ی آن مرحوم کربلایی خلف بوده، می باشد. در حال حاضر حاج حسین صابری فرزند کربلایی محمد متولی و بانی این حسینیه است. تا سال 1362 بنای حسینیه ی صابری به صورت قدیمی و خشتی بوده که بعدها توسط مردم و بانی آن نوسازی شده است.

ماتم(حسینیه ی) آغا، ماتم حاج عبد اله در بندر دیر: همانطور که قبلا ذکر شد در بندر دیر برای لفظ حسینیه،کلمه ماتم را به کار می بردند. «از میان حسینیه های دیر می توان به ماتم آغا، ماتم حاج عبد اله، ماتم شیخ احمد و ماتم میر محمد که از سابقه ی بیشتری برخوردارند، اشاره کرد. در سال های دور توسط مرحوم شیخ ابراهیم بحرانی حسینیه ای ویژه ی خواهران احداث شده است. که به نام ماتم زن ها یا حسینیه ی فاطمیه شناخته می شود و مراسم روضه خوانی و سینه زنی خواهران معمولا در این حسینیه برگزار می شود. حسینیه ی کرامتی در بردستان، حسینیه ی حاج سید محمد حسین(حسینیه ی اعظم) در بردخون نیز از حسینیه های قدیمی شهرستان دیر می باشند.

همچنین در روستای کوچک «گنوی» نیز حسینیه ای قدیمی وجود دارد. حسینیه ی بحرینی ها در سرمستان نیز از قدمت یک صد ساله برخوردار می باشد. که البته اکنون به خرابه ای تبدیل شده است. در سال های اخیر در روستای کم جمعیتی نظیر گورک نیز حسینیه ی بزرگی ساخته اند». لازم به ذکر است به تازگی در روستای تل سرکوب از توابع شهرستان دشتستان در محرم امسال(1389) حسینیه ای تازه تاسیس افتتاح و مورد بهره برداری قرار گرفت.

حسینیه ی میرزا در خورموج:

از بناهای دوره ی ناصری است. که در سال 1305ه.ق توسط مرحوم میرزا اسد اله دشتی خورموجی(1203 1280ش) فرزند ملا عبد العلی، با مساحتی در حدود 2000متر مربع در شمال غربی مسجد میرزا، که هم توسط وی احداث شده بود، ساخته شد. این حسینیه دارای سه ایوان است که یکی تابستانی، یکی زمستانی و دیگری مخصوص خانم هاست.که دور تا دور حسینیه را فرا گرفته است. میرزا اسد اله دشتی خورموجی از بزرگان خورموج بود و همزمان با محمد خان دشتی (1246 1298ق) از شاعران بزرگ دشتی بوده و با توجه به منزلت و نفوذ کلامی که داشته در دربار محمد خان به امور مردم می پرداخته است. وی انسانی متدین و فعال و مردمدار بود و به عمران آبادی هم علاقه ی زیادی داشت. لازم به ذکر است که مسجد میرزا که قبل از حسینیه ساخته شده بود در سال 1382ش به طور کامل تخریب گردید. هرچند که قبل از تخریب آن یک مسجد دو طبقه در کنار آن ساخته بودند.

حسینیه ی حاج سید محمد در کاکی(شهرستان دشتی): این حسینیه ی توسط سید محمد از سادات جلیل القدر کاکی و مورد احترام آحاد مردم ساخته شده است. حاج سید محمد به عمران و آبادی علاقه وافری داشت. چنان که حسینیه ای وسیع در جنوب شرقی کاکی بنا نهاد. بعد از فوت حاج سید محمد، بنا بر وصیت خود در شرق حسینیه ی یاد شده به خاک سپرده شد.

حسینیه ی مرحوم حاج سید محمد تقی هاشمی در اهرم: بانی آن سید غلامحسین هاشمی است. زمین حسینیه ی مذکور نیز قسمتی از منزل شخصی وی می باشد. سید غلامحسین هاشمی در همین حسینیه به خاک سپرده شده است. مراسم عزاداری ماه محرم و صفر در این حسینیه برگزار می شود. حسینیه ی حاج شیخ محمد مهدی ماحوزی در اهرم: این حسینیه قریب به 60 سال قدمت دارد. مراسم عزاداری زنانه معمولا در آن برگزار می شود. همچنین حسینیه ی بی بی زبیده در شهر اهرم که حدود ده سال پیش ساخته شده که بنیان گذار آن عباس صبوری می باشد» . همچنین حسینیه ی بحرینی ها در اهرم نیز از قدمتی صد ساله برخوردار است.


حسینیه ی سیدها (سادات) در روستای چاووشی شهرستان دشتی: روستای چاووشی دارای دو حسینیه، به نام های حسینیه ی سیدها (سادات) و حسینیه ی رئوس ها (رییس ها) می باشد. لازم به ذکر است حسینیه ی سیدها از قدمت بیشتری برخودار است. از بانیان این حسینیه سید ها مرحوم سید غلامحسین علوی می باشد. بعد از ایشان فرزندش آقای سید حبیب اله علوی این مسئولیت را تا به اکنون بر عهده دارد. شایان ذکر است در شمال حسینیه ی سیدها مسجد امام حسین (ع) نیز قرار دارد. روستای چاووشی قریب به 250 سال قدمت تاریخی دارد. در مورد وجه تسمیه ی آن هم گفته اند: به دلیل عبور کاروان هایی که به قصد زیارت عتبات عالیات همراه با خواندن چاووشی از کنار روستا عبور می نموده اند و دیگر آن که به دلیل تبحری که افراد محلی روستا در چاووش خوانی داشته اند.



حسینیه ی اعظم روستای دررودگاه (دشتستان): این روستا از قدیم الایام دارای حسینیه بوده است. چنانکه حسینیه ی فعلی روستا بیش از یک صد سال قدمت تاریخی دارد. پیش از این، حسینیه در مکان قبلی سکونت مردم روستا در منطقه ای به نام «خشم کهنه» قرار داشت. که مسجدی نیز در کنار آن واقع بوده است. همچنین به گفته ی مطلعین محلی قبل از دو مکان مذکور در منطقه ی «علی محمد خانی» نیز حسینیه و مسجدی وجود داشته است. لازم به ذکر است که در همین منطقه ی «علی محمد خانی » بانیان حسینیه سفارش چوب علم از جنس نی باز را از جنگل های هندوستان، توسط اقوام و خویشان خود در بحرین که آن موقع جزء خاک ایران بوده است می دهند و آن ها چوب علم را به وسیله ی کشتی به بوشهر و سپس به دورودگاه می آورند. مردم روستا هر ساله در آیینی خاص در روز هفتم محرم، طبق سنتی دیرینه مراسم علم گردانی را با همان چوب علم که قریب به یک صد و پنجاه سال قدمت دارد، انجام می دهند. مراسم تعزیه خوانی نیز توسط گروه تعزیه خوانی عاشقان ثاراله و کاروان شهادت در عصر عاشورا هر ساله در روستا برگزار می شود. بانی کنونی حسینیه حاج محمد حسن برزم 77 ساله می باشد. پیش از وی مرحوم کربلایی یونس بانی حسینیه بوده است. خاندان فخاری یا خادمی نسل در نسل ازگذشته تا به امروز در برگزاری مراسم عزاداری امام حسین (ع) به خدمتگزاری به عزاداران حسینی اشتغال داشته اند. در دهه ی 60 ساختمان قدیمی حسینیه بنا بر وصیت بانی آن و به علت فرسودگی مصالح، تخریب و ساختمان جدید به جای آن توسط بانیان حسینیه و مردم احداث شد. همچنین در روستای دورودگاه در منزل شخصی مرحوم حاج عباس رازه نیز هیات اباالفضل العباس (ع) هر ساله به عزاداری سرور و سالار شهیدان می پردازند. مراسم تعزیه خوانی نیز در این هیات از روز دوم محرم در کنار منزل مرحوم حاج عباس رازه هر ساله برگزار می شود. مرحوم حاج عباس رازه یکی از بنیانگذاران تعزیه در روستای دورودگاه به شمار می رود.


از دیگر حسینیه های استان: حسینیه ی حجیه در روستای پوزگاه (دشتستان) که متعلق به همسر حاج حسن خان لیراوی بوده است. حسینیه ی اعظم در بندر دیلم، حسینیه ی سید الشهدا در روستای جتوط که توسط مرحوم غلامرضا ستوده در 80 سال پیش بنا نهاده شده است. حسینیه ی زیارتی ها در محله جبری بوشهر، حسینیه ی کوتی (ارشاد فعلی) که یک صد سال قدمت دارد و در شمال فرودگاه بوشهر واقع است. حسینیه ی سید الشهدا در دلوار، حسینیه ی بابا کریم در محله بهبهانی بوشهر، حسینیه ی امام خمینی(ره) درشهر شبانکاره و...

این مختصر پیش درآمد و مقدمه ای بود برای تحقیق و پژوهش بیشتر محققین که به صورت جامع و کامل به این مهم بپردازند. در آخر بر خود فرض می دانم از تمامی دوستانی که مرا در انجام این تحقیق یاری دادند با ذکر نام تشکر نمایم. آقایان: رضا مشایخ، علیرضا خلیفه زاده، حمید رمضانی، سید هادی علوی، محمد اخلاص کیش، محمد تنگستانی.

منابع:
فرهنگنامه بوشهر، دکتر سید جعفر حمیدی، سازمان چاپ و انتشارات فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، چاپ اول 1380
بندر دیر نگینی بر ساحل خلیج فارس جلد اول، عبد الحسین بحرینی نژاد و مرحوم حیدر دوراهکی، انتشارات نورالنور، قم، چاپ اول 1382

سرزمین های شمالی پیرامون خلیج فارس و دریای عمان، محمد علی خان سدید السلطنه بندرعباسی، استخراج وتنظیم: احمد اقتداری، انتشارات جهان معاصر، تهران، چاپ اول 1372

تحولات اجتماعی برازجان، سروش اتابک زاده، انتشارات نوید شیراز، شیراز، چاپ اول 1382

سید محمد رضا تاجر کازرونی و خدمات او به بندر بوشهر، دکتر سید احمد حسینی کازرونی، نشر کازرونیه، تهران، چاپ اول 1384

هفته نامه دریادلان، سال ششم، شماره( 136)

هفته نامه دریادلان، سال هفتم، شماره(163)

گناوه، غلامحسین دریانورد، انتشارات هیرمند، تهران، چاپ اول 1377

هفته نامه دریادلان، غلامرضا کرمی،سال ششم،شماره(137)

بندر ریگ، دکتر سید جعفر حمیدی، انتشارات برشکوه، تهران، چاپ اول،1381،

هفته نامه دریادلان، غلامرضا کرمی، سال ششم، شماره (137)

بندر دیر نگینی بر ساحل خلیج فارس جلد اول، عبد الحسین بحرینی نژاد و حیدر دوراهکی، انتشارات نور النور، قم، چاپ اول 1382
تاریخ تحولات اجتماعی، سیاسی دشتی در دوره قاجار و پهلوی، حبیب اله سعیدی نیا، انتشارات موعود اسلام، بوشهر، چاپ اول،1383
تاریخ تحولات اجتماعی، سیاسی دشتی در دوره قاجار و پهلوی، حبیب اله سعیدی نیا، انتشارات موعود اسلام، بوشهر، چاپ اول،1383
مصاحبه و گفتگو با محمد تنگستانی، فرهنگی باز نشسته از مطلعین محلی.