رابطه معاد و معرفت نفس از دیدگاه حسن زاده آملی و نقد آن بر اساس مبانی مکتب تفکیک

چکیده این رساله به معاد و ارتباط اعمال انسان با مجازات و پاداش اخروی می پردازد. می دانیم که وحدت عاقل و معقول، تجرد خیال، تکامل برزخی، لذائذ و آلام اخروی، تمثل اعمال، اوصاف دوزخیان و بهشتیان، مسئله شفاعت و نیز تبیین جمع میان معاد جسمانی و روحانی، از جمله مباحثی هستند که باید در قلب اصل معاد بررسی شوند، یعنی همان اصلی که بسیاری از آیات و نیز روایات معصومین (علیهم السلام) به آن اشاره دارد. وانگهی، همه اینها به مسئله محوری معرفت نفس بازمی گردند. در اینجا کوشیده ایم که نظر حسن زاده آملی (بر اساس دیدگاه ملاصدرا) در این باره را معرفی و تحلیل کنیم و نیز انتقادات پیروان مکتب تفکیک را توضیح داده و به آنها پاسخ دهیم. علامه حسن زاده آملی گوید: «اثبات تجرد نفس ناطقه انسانی اثبات معاد است، و اتحاد مدرک بمدرک اثبات جزاست. همان گونه که محسوس بالذات به حکم اتحاد حس و حاس و محسوس، از ماده طبیعی تقشیر میشود و یکمرتبه تجرد مییابد و پس از آن به درجه بالاتر به مقام تجرد برزخی خیال ارتقا مییابد و به حکم اتحاد ادراک و مدرک و مدرک خیال و متخیل اتحاد وجودی مییابند و پس از آن رتبه به تجرید قویتر به تجرد عقلانی میرسد که اتحاد عقل و عاقل و معقول خواهد بود؛ همچنین متصورات نفوس منطبعه که صور جواهر مفارقه مبادی آنهایند که از این صور در عبارت متن برهان تعبیر به علوم شده است، این صور در آن نفوس درجه درجه استحاله مییابند یعنی اشتداد وجودی مییابند و از ضعف به قوت و کمال میروند که در حقیقت همان استکمال وجود نفوس است که موجب حرکت متن جوهر طبیعت بدن می شود.

Keywords:

معاد , معرفت نفس , ملاصدرا , حسن زاده آملی , مکتب تفکیک