بازخوانی و بررسی احکام حکومتی دربار ناصرالدین شاه قاجار

این پژوهش به بررسی سند تاریخی شماره ی ۲۹۶/۲۳۴۲۶ از آرشیو اسناد و کتابخانه ملی ایران می پردازد که فرمان اعطای نشان سرهنگی و حمایل نظامی به محمدخان دیلمانی فرزند حبیب الله خان مشیرالممالک حاکم دیلمان (در گیلان در دوره ی ناصرالدین شاه قاجار را شامل می شود. سند مذکور بر روی کاغذ دست ساز نخودی رنگ آهار مهره (۳۳۴۲/۹ سانتیمتر که به دلیل واردات آن به کاغذ فرنگی شهرت داشت، با خط نستعلیق شکسته متداول در مکاتبات دیوانی دوره ی دوم (قاجار نوشته شده و مهر تاج دار ناصرالدین شاه قاجار اصالت آن را تایید می نماید. محتوای فرمان انتصاب محمدخان به درجه سرهنگی و تقدیر از خدمات وی در حفظ ثبات و امنیت منطقه پس از وصول گزارش میرزا فتح الله خان اکبر بیگلربیگی گیلان و امیرتومان به دربار با تایید میرزا علی اصغرخان امین السلطان صدراعظم وقت است. این مطالعه با روش توصیفی-تحلیلی و استناد به اسناد، موازی جایگاه خاندانهای محلی مانند عضدی دیلمانی و اکبر در ساختار اداری-نظامی قاجار، نقش بیگلربیگی ها در مدیریت ایالات و روند ثبت فرمانها در دفاتر خلود آرشیوهای دائمی را بررسی می کند همچنین تحلیل ویژگی های هنری سند نظیر کاربرد جوهر مشکی هماهنگ با مهر نشان دهندهی تلفیق سیاست و هنر در اسناد دیوانی و بازتاب فناوری های بومی است. اصطلاحاتی چون امیرتومان و بیان پیشینه ی شخصیتهای نامبرده شده در متن، فرمان لایههای پنهان شبکههای خویشاوندی و مناسبات قدرت در تعامل حکومت مرکزی با خوانین محلی را آشکار می سازد این پژوهش بر اهمیت اسناد تاریخی به عنوان منابع چند بعدی در بازشناسی تاریخ اجتماعی اداری و هنری عصر قاجار تاکید دارد و ضرورت مطالعات تطبیقی با اسناد ایالات دیگر را پیش می کشد.

Keywords:

محمدخان مشیر , الممالک سند , تاریخی ناصرالدین شاه قاجار حاکم دیلمان , فتح الله خان اکبر