ماهیت تزاحم و مرجحات آن

تزاحم اصطلاحی است در اصول فقه و به حالتی گفته می شود که دو تکلیف بر عهده مکلف آمده است، اما مکلف توانایی انجام هر دو را ندارد. به تمانع دو حکم و عدم امکان جمع بین آن دو در مقام امتثال تزاحم گفته می شود. از آن در اصول فقه و فقه بحث شده است. تزاحم، تنافی دو حکم به سبب عدم امکان جمع بین آن دو در مقام امتثال می باشد. تزاحم در لغت به معنای گردآمدن گروهی بر چیزی، تلاطم امواج و راندن برخی از آن ها برخی دیگر را در یک تنگنا آمده است. تزاحم، در اصطلاح عبارت است از تنافی دو حکم دارای ملاک در مقام امتثال ، به سبب آن که مکلف ،به انجام هر دو عمل در یک زمان قادر نمی باشد. در کتاب « بحوث فی علم الاصول» آمده است: «التزاحم، هو التنافی بین الحکمین بسبب عدم قدره المکلف علی الجمع بینهما فی عالم الامتثال» اصولیان بحث تزاحم را بیشتر در ذیل بحث اجتماع امر و نهی و تعارض مطرح کرده اند که تفاوت هایی بین این اصطلاحات وجود دارد. در تزاحم، اگر دو حکم متزاحم با یکدیگر مساوی باشند، مکلف مخیر است به هر کدام خواست عمل کند، اما اگر یکی اهم و دیگری مهم باشد، مکلف میبایستی به حکم اهم عمل نماید که ملاک هایی برای اهم بودن یک حکم نسبت به حکم دیگر بیان شده است. مثال معروف تزاحم، جایی است که دو نفر در حال غرق شدن هستند و مکلف تنها توانایی نجات یکی از آنها را دارد. البته گاهی ممکن است منشا تزاحم، این باشد که از دلیل خارجی استفاده کنیم شارع جمع بین دو حکم را از ما نخواسته است. به باور اصولیان اصطلاح دیگری با عنوان «تزاحم در مقتضیات احکام» یا «تزاحم در عالم ملاکات» در اصول وجود دارد، که امر آن به دست خداوند است و با تزاحم مصطلح که مربوط به مقام عمل مکلفان است، تفاوت دارد. با این توضیح که وقتی شارع حکمی را جعل می کند، هم جهت مصلحت و هم جهت مفسده را در نظر می گیرد و طبق جهت قوی تر حکم می کند. به عنوان مثال: در روایت آمده که پیامبر اکرم(ص) فرمود: «اگر بر امتم سخت نبود، آنها را امر می کردم که در هر وضویی که برای نماز می گیرند، مسواک بزنند» یعنی هر چند مسواک زدن مصلحت دارد، اما مفسده سختی لزوم آن بر امت موجب شده که شارع از آن مصلحت صرف نظر کند و به آن امر نکند. آخوند خراسانی در ذیل بحث اجتماع امر و نهی به این تزاحم اشاره کرده است.

Keywords:

ماهیت , تزاحم , و , مرجحات , آن