تاثیر فعالیت های مخرب انسانی در ارائه خدمات اکوسیستم: رویکردی مبتنی بر تحلیل مکانی-زمانی کیفیت زیستگاه

سابقه و هدف: در دهه های اخیر، شهرنشینی سریع و رشد جمعیت، چالش های متعددی را برای مناطق پرجمعیت شهری، به ویژه در ارتباط با تغییر کاربری و پوشش اراضی ایجاد کرده است. خدمات اکوسیستم ارائه شده توسط فضاهای اکولوژیک نقش قابل توجه ای جهت مقابله با چالش های مذکور و افزایش تاب آوری اکولوژیکی شهری دارد. افزایش فعالیت های مخرب انسانی در مناطق پرجمعیت شهری به طور فزاینده ای محیط اکولوژیک را مختل می کند و باعث تکه تکه شدن اکوسیستم های شهری و کاهش کیفیت زیستگاه می شود. فضاهای اکولوژیک و طبیعی شهری و پیراشهری به عنوان راه حل های مبتنی بر طبیعت نقش به سزای در حفظ تنوع زیستی و افزایش کیفیت زیستگاها دارند. لذا هدف تحقیق مذکور ارزیابی تاثیر فضاهای اکولوژیک در ارائه خدمت اکوسیستمی کیفیت زیستگاه و مقایسه با فضاهای انسان ساخت از طریق تحلیل مکانی-زمانی الگوهای کاربری و پوشش اراضی می باشد. مواد و روش ها: در این تحقیق نقشه های کاربری و پوشش اراضی محدوده کلان شهر تبریز به عنوان منطقه پرجمعیت شهری در غرب ایران برای سال های ۲۰۱۶ و ۲۰۲۳ با استفاده از تصاویر ماهواره سنتینل-۲ در بستر سامانه تحت وب گوگل ارث انجین تهیه گردید. گام بعدی آشکارسازی تغییرات مکانی-زمانی کاربری و پوشش اراضی محدوده مورد مطالعه برای دوره ۲۰۲۳-۲۰۱۶ با استفاده از نرم افزار TerrSet بود. در گام آخر با استفاده از بسته نرم افزاری InVEST خدمت اکوسیستمی کیفیت زیستگاه در محدوده مورد مطالعه برای سا ل های ۲۰۱۶ و ۲۰۲۳ مدل سازی شد. همچنین تاثیر و نقش کاربری های مختلف در ارائه خدمت اکوسیستمی مذکور با تمرکز بر تمایز بین فضاهای اکولوژیک و انسان ساخت مورد بررسی قرار گرفت.نتایج و بحث: نتایج این پژوهش نشان می دهد که اراضی بایر و ساخت وسازهای انسانی در هر دو سال بیشترین مساحت از محدوده مورد مطالعه را پوشش می دهند که این امر توسعه یافتگی منطقه را نشان می دهد. تغییر کاربری اراضی در محدوده شهر تبریز از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۳ حاکی از افزایش ساخت وسازهای انسانی، اراضی بایر و فضاهای سبز شهری است. در حالی که کشاورزی شهری، مراتع و پهنه های آبی در همین دوره با کاهش مساحت مواجه شده اند. در این تحقیق، به دلیل توسعه یافتگی محدوده مورد مطالعه، حداکثر کیفیت زیستگاه در سال های ۲۰۱۶ و ۲۰۲۳ به ترتیب ۲۷/۰ و ۲۱/۰ بوده است. همچنین میانگین کیفیت زیستگاه در این دو سال به ترتیب ۰۴/۰ و ۰۳/۰ است که نشان دهنده وضعیت ضعیف کیفیت زیستگاه و تنوع زیستی در محدوده کلان شهر تبریز است. پراکنش مکانی تخریب زیستگاه در محدوده مورد مطالعه نشان داد که بیشترین تخریب زیستگاه در مرز بین ساخت وسازهای انسانی و فضاهای اکولوژیک به دلیل نزدیکی عوامل تهدید رخ داده است. کنتایج این تحقیق کاهش کیفیت زیستگاه متاثر از تغییر کاربری و پوشش اراضی از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۳ را گزارش می کند که بیشتر به دلیل کاهش کشاورزی شهری و افزایش ساخت وسازهای انسانی می باشد. این تحقیق نتیجه گیری می کند که نقش فضای سبز شهری در افزایش کیفیت زیستگاه و حفظ تنوع زیستی در کلان شهر تبریز به دلیل وسعت کم و نزدیکی زیاد به عوامل تهدید ناچیز است و تاثیر مخرب فعالیت های انسانی مانند گسترش ساخت وسازهای انسانی در کیفیت زیستگاه را نمایان می سازد.نتیجه گیری: این تحقیق بر نقش مهم داده های دورسنجی در مناطقی که با کمبود داده مواجه هستند در نظارت بر تغییرات کاربری و پوشش اراضی تاکید می کند. تلفیق داده های موجود در سامانه گوگل ارث انجین و مدل InVEST به عنوان یک رویکرد جامع به درک تحلیل های مکانی-زمانی کیفیت زیستگاه بر اساس تغییرات منظر شهری کمک کرد. در نهایت، تحقیقات ما درک عمیق تری از پیوندهای بین تاثیر مخرب فعالیت های انسانی در تغییرات کیفیت زیستگاه در مناطق شکننده اکولوژیکی نشان می دهد. نتیجه گیری می شود که برخی از اقدامات مدیریتی مانند توسعه فضاهای اکولوژیک و زیرساخت های سبز شهری همگام با کنترل توسعه بی رویه شهری می تواند اثرات نامطلوب فعالیت های مخرب انسانی بر شاخص کیفیت زیستگاه و تخریب اکوسیستم را کاهش دهد.

Keywords:

خدمات اکوسیستم , کاربری و پوشش اراضی , شهرنشینی , InVEST , تبریز