بررسی تعامل خلافت عباسی با نهادهای علمی: از سیاست تا اجماع

با توجه به نقش سازنده اندیشمندان و تنوع عملکرد آنان در جوامع، بررسی رابطه میان نهادهای دولتی و طبقه علمی از مهم ترین موضوعات مطالعات تاریخی به شمار می آید. بی تردید، بدون شناخت دقیق از نیازهای سیاسی حکومت ها، تبیین این رابطه امکان پذیر نخواهد بود؛ چرا که هرچند استقبال از علم و دانشمندان حاصل مجموعه ای از عوامل و شرایط است، اما نحوه مواجهه دولتمردان با فراز و نشیب های عصر خود، در شکل گیری مسیرهای تاریخی نقشی تعیین کننده دارد. با ظهور خلافت عباسی و پایان برتری عرب بر عجم، همگرایی میان اصحاب علم شکل گرفت و نخستین دولت اسلامی که با سلاح قلم از خود دفاع می کرد، پایه گذاری شد. در دوران منصور، هارون و مامون، نزدیکی میان اهل نظر و تجربه، به ویژه اتحاد آنان با مرکز خلافت، موجب شد تا برگ زرینی از نخستین عصر عباسی در تاریخ ماندگار شود. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی-تحلیلی و بهره گیری از منابع و داده های کتابخانه ای، در پی تایید نقش دانشمندان در این دستاورد تاریخی است و تلاش دارد برخی از الزامات سیاسی موثر در استقبال خلفا از اجتماع علمای عصر را بررسی کند. یافته ها نشان می دهد که عواملی چون اهتمام به شکوه و اقتدار بغداد، تلاش برای کسب مشروعیت، تعامل با همسایگان غربی، گرایش به میراث شرق باستان، همراهی با گروه های گسترده اهل سنت و ضرورت مهار تشیع، از جمله دلایل توجه به نخبگان علمی بوده اند. همچنین، تاکید بر اشتراکات گروه های همسو با دستگاه خلافت و تمایل به تقویت آنان، در کنار نیاز به کنترل اقلیت های غیرهمسو، بر شدت این توجه افزوده است.

Keywords:

عصر نخست خلافت عباسی , الزامات سیاسی , اجتماع علمی