رسانه های اجتماعی و سلامت روان نوجوانان: مرور نظام مند شواهد جهانی و بومی با تاکید بر بافت فرهنگی ایران

نوجوانی یک دوره رشد حیاتی است که با گذارهای سریع بیولوژیکی، روان شناختی و اجتماعی مشخص می شود و طی آن، رسانه های اجتماعی به یک بستر اصلی برای شکل دادن به هویت، روابط همسالان و سلامت روان تبدیل شده اند. این مرور نظام مند ادبیات، شواهد جهانی و ایرانی منتشر شده بین سال های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ را در مورد رابطه بین استفاده از رسانه های اجتماعی و پیامدهای سلامت روان نوجوانان، سنتز کرده است. روش شناسی و یافته های اصلی این مطالعه با پیروی از استانداردهای PRISMA ۲۰۲۰، مقالات را از پایگاه های داده بین المللی (PubMed, PsycINFO, Scopus, Web of Science, Embase) و همچنین پایگاه های داده فارسی (SID, IranDoc) بازیابی کرده است. مطالعات واجد شرایط شامل طرح های کمی و کیفی بودند که بر استفاده مشکل ساز، اثرات خاص پلتفرم ها، فرآیندهای میانجی و عوامل تعدیل کننده فرهنگی تمرکز داشتند.خطرات: یافته ها نشان می دهند که درگیری بیش از حد یا مشکل ساز با رسانه های اجتماعی به طور مداوم با علائم افسردگی، اضطراب، اختلالات خواب و کاهش بهزیستی مرتبط است.سازوکارهای محوری: سازوکارهای اصلی این ارتباط شامل مقایسه اجتماعی، قلدری سایبری، شناخت های ناسازگارانه و نارسایی در تنظیم هیجان هستند. عوامل محافظتی: در مقابل، عوامل محافظتی مانند سواد دیجیتال، واسطه گری والدین، انسجام خانواده و مداخلات مبتنی بر مدرسه به عنوان سپری برای کاهش این خطرات عمل می کنند. ملاحظات بافتی و نتیجه گیری این مرور با به کارگیری مدل های روان آسیب شناسی رشدی، اجتماعی-اکولوژیک و شناختی-رفتاری، بر لزوم ادغام عوامل فرهنگی در درک تجربیات نوجوانان تاکید می کند، به ویژه در ایران که ارزش های خانوادگی، هنجارهای جمع گرایانه و محدودیت های دیجیتال، رفتارهای آنلاین را شکل می دهند.در مجموع، این بازبینی بر یک دیدگاه دوگانه تاکید می کند: رسانه های اجتماعی هم خطرات و هم فرصت هایی را به همراه دارند، و استراتژی های سیاست گذاری، آموزشی و بالینی باید با هدف به حداقل رساندن آسیب ها و در عین حال بهره برداری از پتانسیل های مثبت طراحی شوند.

Keywords:

نوجوانی , رسانه های اجتماعی , سلامت روان , مرور نظام مند , بافت فرهنگی , سواد دیجیتال