تبیین رویکرد سیستمی در مدیریت ناترازی انرژی با بهره گیری از متدولوژی سیستم های نرم (SSM)

ناترازی انرژی به عنوان یکی از چالش های راهبردی نظام های اقتصادی و زیست محیطی، در سال های اخیر به مسئله ای چندبعدی و پیچیده در کشور تبدیل شده است. این پدیده تنها ناشی از کمبود تولید یا افزایش مصرف نیست، بلکه حاصل ناهماهنگی میان سیاست ها، ساختارهای نهادی، رفتار مصرف کنندگان و جریان داده در بخش انرژی است. پژوهش حاضر با هدف تبیین رویکرد سیستمی در مدیریت ناترازی انرژی، از متدولوژی سیستم های نرم به عنوان چارچوب روش شناختی بهره گرفته است تا ابعاد انسانی، سازمانی و فنی این مسئله در قالب مدلی مفهومی بازنمایی شود. پژوهش در هفت مرحله ی متدولوژی سیستم های نرم انجام شد. در مراحل نخست، از طریق تحلیل محتوایی و ترسیم نقشه غنی، ساختار پیچیده و بازیگران مسئله شناسایی گردید. سپس با استفاده از مدل CATWOE، دو سیستم کلیدی شامل «سیستم حکمرانی و سیاست گذاری انرژی» و «سیستم عملیاتی تعادل عرضه و تقاضا» تعریف شد. در ادامه، مدل مفهومی سیستمی مدیریت ناترازی انرژی طراحی و با واقعیت موجود در نظام انرژی کشور مقایسه گردید. نتایج نشان داد که نظام فعلی مدیریت انرژی در ایران بخشی، واکنشی و جزیره ای است، در حالی که مدل مفهومی پیشنهادی بر یکپارچگی داده ها، هماهنگی نهادی و یادگیری سیستمی تاکید دارد. تحلیل شکاف ها نشان داد که اصلی ترین ریشه های ناترازی در سه حوزه، ضعف حکمرانی داده محور و تعامل بین سازمانی، فقدان نظام بازخورد سیاستی و یادگیری نهادی و ناپختگی فرهنگی در مشارکت اجتماعی برای اصلاح الگوی مصرف قرار دارند. در نتیجه، تغییرات مطلوب و ممکن در سه سطح پیشنهاد شد.

Keywords:

ناترازی انرژی , رویکرد سیستمی , متدولوژی سیستم های نرم (SSM) , حکمرانی انرژی , یادگیری سیستمی