تحلیلی بر نقش دین به مثابه سرمایه نمادین در ساخت قدرت سیاسی در بین النهرین

دین همواره در زمره مولفه های تاثیرگذار در ساخت قدرت سیاسی در جوامع تاریخی قرار داشته است. این پژوهش با بهره گیری از چارچوب نظری پیر بوردیو به بررسی نقش دین به مثابه سرمایه نمادین در شکل گیری تثبیت و بازتولید قدرت سیاسی در تمدن بین النهرین می پردازد. پرسش اصلی مقاله آن است که دین چگونه توانسته است در قالب سرمایه نمادین ساختار قدرت سیاسی را در این تمدن مشروعیت بخشد و استمرار ببخشد؟ برای پاسخ به این پرسش رویکردی کیفی با روش تحلیل تاریخی-تفسیری اتخاذ شده و منابع اسطوره ای، متون حقوقی و شواهد باستان شناختی مورد بررسی قرار گرفته اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که دین در بین النهرین صرفا نظامی اعتقادی نبوده بلکه در قالب یک نیروی نمادین عمل کرده که مشروعیت پادشاهان، نهادهای حاکم و ساختار سیاسی را تضمین می کرد. پادشاهان با انتساب خویش به خدایان، اجرای مناسک آیینی و اتکای نمادین به نهادهای دینی مانند معابد و کاهنان، قدرت خود را در قالبی مقدس و خدادیاد بازنمایی می کردند. در این میان، مفهوم «هابیتوس» مذهبی نقشی کلیدی در درونی سازی اطاعت و سلطه در ذهنیت جمعی ایفا می کرد و نوعی خشونت نمادین را پدید می آورد که در آن سلطه سیاسی به صورت ناخودآگاه و مقبول پذیرفته می شد. نتیجه پژوهش نشان می دهد که دین در تمدن بین النهرین نه تنها ابزاری برای مشروعیت بخشی بلکه سازوکاری موثر در مهندسی سلطه و بازتولید نظم اجتماعی بوده است. تحلیل این فرآیند در چارچوب نظری بوردیو چشم اندازی تازه برای فهم دین به عنوان کنشگری فعال در میدان قدرت سیاسی فراهم می آورد.

Keywords:

سرمایه , نمادین , دین , قدرت سیاسی , بین النهرین , مشروعیت