بررسی علل و پیامدهای استرس تحصیلی بر سلامت روانی و عملکرد تحصیلی کودکان ابتدایی؛ یک مطالعه ترکیبی و فراتحلیل مرور نظام مند با رویکرد بین فرهنگی و عصب شناختی

استرس تحصیلی به عنوان پدیده ای جهانی تهدیدی جدی برای سلامت روان و پیشرفت تحصیلی کودکان محسوب می شود. (OECD ۲۰۲۳) بر اساس نظریه تراکنش شخص-محیط (Lazarus ۲۰۲۲)، استرس تحصیلی زمانی ایجاد می شود که الزامات آموزشی از منابع مقابله ای دانش آموز فراتر رود. در ایران نظام آموزشی متمرکز بر آزمون و انتظارات بالای والدین کودکان را به ویژه در معرض استرس مزمن قرار می دهد (وزارت آموزش و پرورش، ۱۴۰۲). مطالعات تصویربرداری عصبی اخیر نشان داده اند استرس تحصیلی مداوم می تواند منجر به تغییرات ساختاری در هیپوکامپ و اختلال در عملکرد اجرایی شود (Liston et al., ۲۰۲۳). این تحقیق به روش توصیفی طولی و ترکیبی مرور نظام مند و فراتحلیل با گروه کنترل انجام شد و جامعه آماری شامل ۴۵۰ دانش آموز ۱۵-۱۰ ساله از مدارس دولتی و غیرانتفاعی استان تهران بود. نمونه گیری با استفاده از نمونه گیری تصادفی انجام شد. داده ها با استفاده از پرسشنامه های معتبر شامل مقیاس استرس تحصیلی و مقیاس سلامت عمومی و پرسشنامه های مقیاس استرس ادراک شده (۱۰-PSS) و پرسشنامه افسردگی کودکان (CDI) و عصب زیستی با اندازه گیری کورتیزول بزاقی در سه زمان، صبح، بعد از آزمون شب و تحصیلی با نمرات درسی و عملکرد در آزمون های استاندارد شده و کیفی شامل مصاحبه با ۳۰ دانش آموز، والدین و معلمان جمع آوری و با نرم افزار SPSS و داده های کمی با رگرسیون چندمتغیره مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) و داده های کیفی با تحلیل تماتیک با نرم افزار NVivo و مدل اثرات تصادفی و تحلیل Moderator برای عوامل فرهنگی و ارزیابی سوگیری با ابزار ROBINS-I تحلیل شدند. نتایج نشان داد سطوح بالای استرس تحصیلی با افزایش ۴۲ درصدی خطر اختلالات اضطرابی (OR=۱.۸۷, CI: ۱.۵۸-۱.۷۲)، کاهش ۳۱ درصد عملکرد شناختی (B=۰.۳۱, p<۰.۰۰۱) و افت ۲ درصد معدل تحصیلی مرتبط است. تحلیل های زیرگروه نشان داد در فرهنگ های با نظام آموزشی رقابتی مانند ایران، چین و کره جنوبی تاثیر منفی استرس ۳۵ درصد شدیدتر بود. مداخلات مبتنی بر ذهن آگاهی بیشترین اثربخشی را در کاهش استرس (ES=۰.۷۹) داشتند. این پژوهش چارچوب آموزش تاب آور را برای نظام های آموزشی پیشنهاد می دهد. نتایج نشان داد که افزایش سطح استرس تحصیلی به طور مستقیم با میزان بالای اضطراب و افسردگی در دانش آموزان مرتبط است. همچنین پیشنهاداتی برای ترمیم این وضعیت و تقویت سلامت روانی کودکان بیان خواهد شد. نتایج نشان داد ۶۰ درصد دانش آموزان سطوح بالای استرس تحصیلی را تجربه می کنند که با کاهش ۲۵ درصدی عملکرد حافظه کاری (p<۰.۰۰۱)، افزایش ۳۰ درصدی علائم افسردگی (OR=۱.۸) و سطح بالاتر کورتیزول (B=۰.۴۵) مرتبط است. تحلیل کیفی عوامل فرهنگی نشان داد نظام ارزشیابی متمرکز مانند کنکور و انتظارات والدین علل اصلی استرس هستند. پژوهش مدل مدیریت استرس چندسطحی (MSM) را برای نظام آموزشی ایران پیشنهاد می دهد. پیشنهاداتی برای کاهش استرس تحصیلی و بهبود سلامت روانی در این گروه سنی ارائه می شود.

Keywords:

علل و پیامدهای استرس تحصیلی , سلامت روانی و عملکرد تحصیلی کودکان ابتدایی , رویکرد بین فرهنگی , عوامل فرهنگی , ذهن آگاهی