تحلیل فرآیند دادرسی در پرونده های مواد مخدر در نظام حقوق ایران با تاکید بر اصول دادرسی عادلانه

این مقاله با اتخاذ روش توصیفی تحلیلی و بهره گیری از رویکرد انتقادی به تحلیل ابعاد ساختاری و ماهوی دادرسی کیفری در پرونده های مرتبط با جرایم مواد مخدر در نظام حقوقی ایران می پردازد. تمرکز اصلی پژوهش بر بررسی میزان انطباق رویه های موجود با معیارهای دادرسی منصفانه به ویژه در حوزه هایی نظیر حق برخورداری از وکیل در مراحل مقدماتی، اصل علنی بودن محاکمات، اصل برائت، حق سکوت و منع اخذ اقرار تحت اکراه است. یافته های تحقیق نشان می دهد که در فرآیند رسیدگی های سریع و عمدتا غیرعلنی، به ویژه در دادگاه های انقلاب این حقوق بنیادین به طور ملموسی با محدودیت یا نقض مواجه اند. مطالعه تطبیقی میان قواعد مقرر در قوانین ملی از جمله قانون آیین دادرسی کیفری و قانون مبارزه با مواد مخدر و هنجارهای بین المللی حاکی از وجود شکاف مفهومی و اجرایی قابل توجه است. عواملی چون محدودسازی حق انتخاب وکیل در مرحله تحقیقات مقدماتی بر اساس ماده (۴۸)، استناد بی ضابطه به گزارش های ضابطان، فقدان فرصت کافی برای دفاع موثر و عدم شفافیت دادرسی ها موجب تضعیف اصل تساوی سلاح ها و تهدید عدالت کیفری در پرونده های با مجازات های سنگین از جمله اعدام شده اند. در راستای ارتقاء کیفیت دادرسی و کاهش پیامدهای منفی رویه های موجود، پژوهش حاضر مجموعه ای از راهکارهای اصلاحی در سطوح تقنینی، قضایی و اجرایی پیشنهاد می دهد؛ از جمله بازنگری در صلاحیت نهادهای رسیدگی کننده، گسترش دامنه حضور وکیل در کلیه مراحل دادرسی، تدوین سازوکارهای مستقل برای نظارت بر ضابطان قضایی و الزامی ساختن ثبت صوتی و تصویری جلسات بازجویی. این پژوهش با اتکا به منابع معتبر حقوق داخلی، نظریات دکترینال و اسناد بین المللی حقوق بشر می کوشد تصویری جامع از وضعیت دادرسی در جرایم مواد مخدر ترسیم نموده و زمینه ای علمی برای تدوین سیاست های کیفری عدالت محور در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران فراهم آورد.

Keywords:

دادرسی منصفانه , عدالت کیفری , حقوق متهم , حقوق بشر کیفری , رسیدگی سریع