بررسی جایگاه و حقوق اقلیتهای دینی و مذهبی در فقه اسلامی و مقایسه آن با استانداردهای بین المللی حقوق بشر

تعدد و تنوع ادیان و مذاهب همواره یکی از اساسی ترین ویژگیهای جوامع انسانی بوده است که زمینه ساز ظهور پدیده اقلیتهای دینی و مذهبی شده است. این اقلیت ها نقش مهمی در تاریخ تمدن ها و فرهنگ ها ایفا نموده و همزیستی آنان با اکثریت همواره نیازمند توجه به حقوق و آزادی های بنیادین است. حقوق اقلیتهای دینی و مذهبی نه تنها یکی از برجسته ترین دغدغه های فقه اسلامی است بلکه در اسناد مهم بین المللی حقوق بشر نیز به عنوان شاخص توسعه یافتگی حقوقی و اجتماعی کشورها تلقی می شود. با این وجود تفاوت های قابل ملاحظه ای میان دیدگاه فقه اسلامی درباره حقوق اقلیت های دینی و استانداردهای بین المللی حقوق بشر وجود دارد که بررسی تطبیقی آنها می تواند راهگشای ارتقاء وضعیت حقوقی این گروه های اجتماعی باشد. هدف اصلی پژوهش حاضر، تحلیل و ارزیابی جایگاه و حقوق اقلیتهای دینی و مذهبی در فقه اسلامی و مقایسه آن با استانداردهای بین المللی حقوق بشر است تا از این رهگذر فرصت ها، چالش ها و راهکارهای تقویت حقوق اقلیت ها در جوامع اسلامی شناسایی گردد. روش پژوهش به صورت توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای، بررسی متون فقهی، اسناد بین المللی و تحلیل تطبیقی است. یافته های پژوهش نشان می دهد که فقه اسلامی با طرح نهادهایی چون «عقد ذمه» و توصیه به رعایت عدالت و حرمت خون و مال اقلیت ها زمینه های مهمی برای همزیستی مسالمت آمیز ادیان فراهم کرده است، هرچند محدودیت هایی نظیر پرداخت جزیه، محدودیت در تبلیغ دین و تصدی برخی مناصب در قیاس با اصول برابری مطلق و حذف تبعیض در اسناد بین المللی مطرح است. همچنین اسناد بین المللی همانند اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق حقوق مدنی و سیاسی بر حق آزادی دین و مذهب، برابری کامل و عدم تبعیض تاکید داشته و دولت ها را ملزم به حمایت عملیاتی از حقوق اقلیت ها دانسته اند. پژوهش حاضر نتیجه می گیرد که اگرچه اختلافات مفهومی و اجرایی بین فقه اسلامی و نظام حقوق بشر بین المللی وجود دارد اما ظرفیت برای تعامل، اصلاح و نزدیک سازی این دو نظام به نفع ارتقاء وضعیت اقلیت های دینی در جوامع اسلامی قابل توجه است. تحقق این هدف مستلزم اجتهاد پویا، گفت وگوهای بین ادیانی و توسعه آموزش حقوق بشر مذهبی است.

Keywords:

اقلیت های دینی , فقه اسلامی , حقوق بشر , آزادی مذهب , استانداردهای بین المللی