بررسی ساختار شکل گیری شهرهای ایران بر اساس نظریه شهری ماکس وبر

وبر شهر را با مفاهیم اقتصادی و سیاسی تعریف می کند و معتقد است برای آنکه سکونتگاهی شهر تلقی شود باید از وجود چند خصیصه مهم بهره داشته باشد. بر شمردن چنین خصایصی به عنوان پدیده های ذاتی شهر و منحصر کردن عنوان شهر برای سکونتگاه هایی که دارای ویژگی های عنوان شده هستند دقیقا نشان دهنده روش ماکس وبر در رسیدن به نمونه های متعالی از طریق تاکید بر برخی پدیده ها و فرایندهای ویژه است. تغییر و دگرگونی تاریخی ساختار اجتماعی شهرهای ایران و مناسبات اجتماعی حاکم بر آنها بر اساس نظریه وبر دارای چند ویژگی و روندی بوده است. از مهمترین عناصر کالبدی شهرهای ایران قبل از اسلام کهندژ، شارستان و سواد حومه و بعد از اسلام می توان به مسجد جامع، ارگ دولتی، وجود بازار و برخورداری از حصار دور شهر اشاره کرد. وبر نظریه شهر خودش را با نقد کلانشهرها توسعه داده و برای وبر مانند پیشینیان خود مارکس، تونیس و زیمل، پارادایم دانشگاه من الامان منی را کلانشهر غیر انسانی و پست کردن محیط اجتماعی می دانست. شهرنشینی انبوهیده فرصت هایی از جمله مشارکت های سیاسی را از بین می برد که یکی از ویژگی های بسیار مهم شهر بود. ایده خیلی مهم و بر در زمینه شهر و فرهنگ شهری در مقاله تحت عنوان "شهر" یافت می شود که جوهره اصلی آن از سال ۱۸۸۹ شکل گرفته بود و از سال ۱۹۱۱ تا ۱۹۱۳ نوشته شده بود. وی با بررسی تعاریف موجود شهر از جمله تعریف زیمل شروع کرد و بر مفهوم شهر زیمل را که بر اساس اندازه شهر بود را رد کرد. در عوض او بحث می کند که اندازه شهر به تنهایی نمی تواند برای مفهوم شهر تعیین کننده باشد. وبر یک تعریف تجمعی از شهر می دهد که از لحاظ ساختاری نوع ایده آل خودش می باشد. شهر آرمانی او شهر صنفی سازمان نظام مهندسی ساختمان استان قزوین قرون وسطی که ترکیبی از سرمایه گذاری های اقتصادی و فعالیت های مذهبی و همچنین زندگی خصوصی و عمومی است. وبر به ایجاد یک نوع ایده آل از شهر که ویژگی های زیر داشته باشد اشاره می کند: در آن شهر اختیارات متکی بر یک عقلانیت باشد نه بر اساس سنت و کاریزما، در آن شهر قانون بر اساس عموم اجرا شود نه بر اساس شخص، در آن شهر گروه بندی بر اساس طبقه شکل بگیرد نه براساس خانواده یا قبیله، در آن شهر شهروندان بر اساس گروه های تجاری اداره می شوند نه براساس گروه های مذهبی، در آن شهر قدرت و صلابت شهروندان بر اساس پایگاه اقصادی آنها باشد نه براساس پایگاه نظامی آنها. او برای شهر سه دیدگاه اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و اداری قانونی را توسعه داد. در این پژوهش ابتدا دیدگاه و بر در مورد شهر به صورت تفضیلی توضیح داده می شود، سپس ساختار و شکل گیری شهرهای ایران قبل اسلام و بعد اسلام مورد بررسی قرار می گیرد و در ادامه روند شکل گیری تاریخی شهرهای ایران بر اساس دیدگاه و بر نسبت به شهر تطبیق داده می شود. روش تحقیق گردآوری اطلاعات تاریخی و تجربه و تحلیل: آن شیوه مطالعه جامعه شناختی یافته های تاریخی که اصالت دادن به واقعیت های تاریخی است. نظریه اجتماعی صرفا به عنوان ابزار بررسی نظامند مناسبات اجتماعی حاکم شهرهای ایران در طول تاریخ بوده است. شهر از نظر وبر وبر شهر را صرفا مکان زیستی بزرگ با ملاک گستردگی کالبدی نمی داند بلکه آن را زیستگاهی می داند که دارای ویژگی های خاصی است که آن را از زندگی و ساختار روستایی متمایز می کند ولی در عین حال به وجه مشترک تعاریف شهر یعنی مکان زیستی فشرده ای مهمترین ویژگی آن گستردگی کمی و گم نامی است تاکید می کند. وی این تعریف را جامع و مانع نمی داند برای شهر خصلت اقتصادی نیز تعریف می کند از نوع اقتصادی و تجاری نه کشاورزی هر مکانی که تجارت و بازرگانی در آن غالب است را شهر نمی داند این تجارت باید دارای تنوع معاملاتی باشد که خود تنوع معاملاتی دارای دو خصیصه است: ۱- وجود املاک فئودالی ۲- وجود بازار به مثابه مکان مبادله ثروت می توانست بدون پیوستگی به قلعه و ارگ، با هم پیوستن گردهمایی از تجار و مهاجران و جنگاوران به وجود می آید. در واقع مناسبات حکم گزاران با بازار دو حالت است: ۱- بهره وری انتفاعی از بازار به صورت مالیاتی که رفته رفته منجر به استیلا ی آنان به بازار شد. ۲- شرکت در معاملات اقتصادی شهری به عنوان عضوی از آن و به جریان انداختن سرمایه هایشان در بازار و تامین نیازهایشان از طریق دادوستد که منجر به ترقی بازار می شود. وبر شهر را از لحاظ مناسبات اقتصادی به سه دسته تقسیم می کند: ۱- مصرف کننده ساکنان، زمین داران، موجران که بهره مالکانه از زمین های غیر شهری دریافت می کردند و عالی رتبه گان سیاسی و درآمد سیاسی داشتند در چنین شهرهایی ساکن بودند. ۲- شهر تولید کننده، افزایش قدرت خرید ساکنان ناشی از وجود کارخانه ها، صنایع یا صنایع دستی و تولید بیشتر بود. شهر سوداگر، قدرت خرید قسمت اعظم مصرف کنندگان و ساکنان متکی به خرده و عمده فروشی بود، فروش کالاهای خود در بازارهای خارجی یا خرید محصولات خارجی و فروش مجدد آنها در محل. وبر مفهوم سیاسی اداری شهر از نظر وبر باید ویژگی های زیر را داشته باشد: الف- مقررات سیاست اقتصادی شهر، مبادله و شرایط تولید در شهر نمایانگر قرینه و سازمان قراردادهای فئودالی و سنتی، فعالیت های هماهنگ در اقتصاد اویکوسی است. ب- سیاست اقتصادی شهر به این اساس، شهرهای باختری سده میانه نیز فقط تا حدود خصوصیات حقیقی شهر را داشته اند و حتی شهرهای قرن هجده را کمتر می توان در گروه شهروندی مشترک قرار داد. نتیجتا با تکیه بر این قاعده، شهرهای آسیا به جزء موارد نادر به هیچ وجه «گروه شهروند مشترک» نبودند. حتی همه آنها برخوردار از بازار و دژ نظامی بودند. وبر می گوید شهرها در غرب شخصیت حقوقی داشتند و می توانستند برنامه منعطف کنند و آنها پادگان و نیروی نظامی خاصی داشتند، به آنان استقلال نظامی بخشید. بدین سان در شهرهای غربی، خودمختاری حقوقی، انجمن های حرفه ای مستقل ظاهر می شدند. به اعتقاد و بر، تمام شهرهای جهان در دوران باستان و میانه بخشی از این پنج ویژگی وجود داشته است.

Keywords:

شهر , وبر , نظریه , ایران