واکاوی جلوه های معنایی ریا در اندیشه ی سنایی

عرفان ایرانی-اسلامی که نخستین تجلیات آن در زهد و پارسایی نمود یافته بود، در مسیر تطور تاریخی خویش با آموزه های تصوف سنتی در آمیخت تحت تاثیر مکاتب ملامتی و قلندری به افقی نو در معنا زبان و تجربه ی دینی راه یافت. و سپس در این تحول، ادبیاتی پدید آمد که با تمرکز بر ستیز با ظاهرسازی و زهد فروشی در قالب آنچه بعدها به «ادبیات قلندرانه» یا «مغانه» موسوم شد، ریا تیزی را در کانون گفتمان اخلاقی و عرفانی خویش قرار داد. در این میان، سنایی غزنوی از نخستین شاعرانی است که با رویکردی انتقادی و با پشتوانه ای از تفکر دینی و عرفانی به بازنمایی و نقد پدیده ی ریا در آثار منظوم خویش پرداخته است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی-تحلیلی به واکاوی جلوه های معنایی ریا در اندیشه سنایی می پردازد. نتایج بررسی نشان می دهد که سنایی ریا را نه صرفا به مثابه یک رذیلت اخلاقی، بلکه به عنوان معضلی ساختاری در ساحت دین ورزی و اخلاق اجتماعی مورد توجه قرار داده است. وی در قالب شگردهای بلاغی و اشارات عرفانی مظاهر گوناگون ریاکاری را در رفتار زاهدان، فقیهان، صوفیان و سایر اقشار جامعه آشکار ساخته و انگیزه های مادی و روانی این رفتار را تحلیل نموده است. از سوی دیگر سنایی برای رهایی از این آفت راهکارهایی چون عبور از خودبینی، سلوک عاشقانه، و وصول به یک رنگی در مسیر معرفت را مطرح می سازد. این پژوهش می کوشد تا از خلال تحلیل مضامین شعری پیوند میان اخلاق عرفانی و نقد اجتماعی در اندیشه سنایی را بازنمایی کند.

Keywords:

ریا , ریاستیزی , سنایی , عرفان اخلاق , ادبیات قلندرانه