تعارض سماع و قیاس در قرآن

زبان عربی بر دو اصل بنیادین «سماع» و «قیاس» استوار است؛ با این حال درباره اینکه کدام یک از این دو اصل، پایه ی اصلی زبان عربی به شمار می آید میان دانشمندان اصول نحو اختلاف نظر وجود دارد. گروهی بر این باورند که زبان عربی بر پایه ی سماع استوار است و صحت گفتار به نقل و شنیده های معتبر از عرب فصیح بازمی گردد؛ در مقابل، گروهی دیگر قیاس را اصل بنیادین زبان دانسته و معتقدند قواعد عربی از طریق استنباط و تعمیم استخراج می شود. مسئله ی اصلی پژوهش حاضر بررسی این تعارض در حوزه ی زبان قرآن کریم است زیرا تحلیل نادرست مبنای سماعی یا قیاسی، می تواند در تفسیر ساختارهای زبانی قرآن خطا ایجاد کند. ضرورت این پژوهش از آن روست که در آیه ی نوزدهم سوره ی مجادله، قاعده ی دوم اختصاصی اجوف در فعل استحوذ اجرا نشده و نحویان بدون توجه کافی به فصاحت قرآنی، آن را به سماع نسبت داده اند. هدف، تحقیق اثبات قیاسی بودن این کاربرد قرآنی با روش علمی-پژوهشی است. روش پژوهش مبتنی بر بررسی داده های اصول نحو تحلیل صرفی و مقایسه ی آن با ساختارهای مشابه در قرآن است. یافته های پژوهش نشان می دهد که این کاربرد برخلاف نظر مشهور بر قیاس مبتنی است و در نتیجه زبان قرآن کاملا با اصول فصاحت و نظام قیاسی عربی سازگار است.

Keywords:

سماع , قیاس , تعارض سماع و قیاس , فعل استحوذ