توازن نحوی یا واژگانی؟ ارزیابی عملکرد ساختاری آرایه های موازنه و ترصیع در بستر نظریه هنجارگریزی

این پژوهش با هدف نقد و تکمیل طبقه بندی های زبان شناختی در حوزه بلاغت به ویژه در طرح قاعده افزایی کورش صفوی، به تحلیل عملکرد ساختاری دو صنعت بدیعی موازنه و ترصیع می پردازد. هدف محوری، تحقیق ارزیابی صحت قرارگیری این دو آرایه ذیل مفهوم توازن واژگانی و تبیین دقیق تر ارتباط آنها با نحو زبان فارسی است. این تحقیق با اتخاذ روش تحلیل کیفی و رویکرد بلاغی زبان شناختی بر بررسی شواهد پرتکرار این دو صنعت از منابع سنتی و تحلیل دقیق ساختار دستوری (نحوی) آنها متمرکز شده است. نتایج تحلیل نشان داد که تحقق بلاغی موازنه و ترصیع، مستلزم ایجاد همسانی و توازن در ساختار دستوری دو مصرع یا فقره است؛ به عبارت دیگر این صنایع در وسیع ترین گستره عملکردی خود در سطح نحو عمل می کنند. گرچه این آرایه ها از تقابل های آوایی و واژگانی سجع بهره می برند، اما این تقابل ها صرفا در خدمت و ذیل یک ساختار نحوی تکرار شونده قرار می گیرند. بر این اساس استدلال می شود که موازنه و ترصیع نباید صرفا زیر مجموعه توازن واژگانی باشند بلکه باید در دسته توازن نحوی طبقه بندی شوند. این یافته نه تنها به نقد اصلاح طبقه بندی ساختی این صنایع در بلاغت نوین کمک می کند بلکه بر نقش محوری ساختار دستوری (نحو) در تولید برجسته سازی و موسیقی کلام تاکید می ورزد؛ پدیده ای که ج. لیچ آن را با عنوان قاعده افزایی در مقابل هنجارگریزی (قاعده کاهی) معرفی می کند.

Keywords:

موازنه , ترصیع , قاعده , افزایی , هنجارگریزی , ج. لیچ