بازنمایی تکنولوژی در ادبیات گمانه زن معاصر ایران

این پژوهش به بررسی استعاره پردازی پیرامون تکنولوژی در ادبیات گمانه زن معاصر ایران دهه های ۱۳۸۰ شمسی می پردازد. هدف اصلی، آن کشف این مسئله است که فناوری در این آثار فراتر از یک پس زمینه یا عنصر صحنه پرداز چگونه به عنوان یک ابزار روایی انتقادی برای مواجهه با مسائل اجتماعی، سیاسی و هویتی ایران معاصر به کار گرفته شده است. فرضیه محوری این است که تکنولوژی در این ادبیات اغلب در هیئت یک تمهید تمثیلی ظاهر می شود تا امکان گفت وگوی غیرمستقیم و گریز از سانسور را فراهم آورد. این مطالعه با اتخاذ رویکرد تحلیل محتوای کیفی و با استفاده از چارچوب نقد ادبی گفتمانی انجام شده است. داده ها شامل شش اثر شاخص در ژانرهای علمی-تخیلی و فانتزی از نویسندگان ایرانی در دو دهه اخیر است که با نمونه گیری هدفمند انتخاب شدند. تحلیل داده ها در سه مرحله انجام پذیرفت: ۱) شناسایی صحنه ها و شخصیت های کلیدی مرتبط با تکنولوژی ۲) کشف الگوهای تکراری و استعاره های مسلط و ۳) تفسیر این الگوها در بستر گفتمان های اجتماعی سیاسی ایران معاصر. این چهارچوب نشان می دهد ادبیات گمانه زن ایرانی نسبت به تکنولوژی، دیدگاهی عمدتا انتقادی و بدبینانه دارد و آن را تهدیدی برای فردیت، حافظه و محیط زیست می داند. با این حال، در معدود آثاری نیز فناوری به عنوان پلی برای تداوم فرهنگی و خلق روایت های بومی بازآفرینی شده است. ادبیات گمانه زن معاصر ایران تکنولوژی را نه به عنوان یک پدیده خنثی فنی، بلکه به عنوان آیینه تمام نمای اضطراب ها و تنش های جامعه در حال گذار ایران به کار می گیرد. این آثار با استفاده از قابلیت های تمثیلی ژانر گمانه زن، نقد خودسانسور شده خود از ساختارهای قدرت، بحران محیط زیست، یکسان سازی فرهنگی و گسست هویتی را در پوشش داستان های آینده نما یا فانتزی بیان می کنند؛ بنابراین این ادبیات را می توان گفتمانی بدیل برای واکاوی پیچیدگی های مواجهه ایران با مدرنیته و جهانی شدن دانست که از محدودیت های گفت وگوی مستقیم فراتر می رود. شناخت این الگوها نه تنها درک ما را از ادبیات معاصر عمق می بخشد بلکه نموداری ادبی از مهم ترین دغدغه های فکری جامعه ایران در عصر فناوری ارائه می دهد.

Keywords:

گمانه زن , تکنولوژی در ادبیات , واقعیت فناوری در ایران , زیست بوم , نقد اجتماعی