شاهنامه به مثابه زبان رمز تحلیل نمادین شخصیت ها و هفت خان رستم از منظر هستی شناسی و روانشناسی درونی

این پژوهش با رویکردی تحلیلی تطبیقی و نمادشناسانه به بررسی شخصیت های اصلی شاهنامه و مفهوم هفت خان رستم در چارچوب روان شناسی تحلیلی یونگ می پردازد. شاهنامه نه تنها بزرگ ترین حماسه ملی ایرانیان است، بلکه نظامی از معنا و اندیشه است که در آن انسان در کشاکش با جهان، سرنوشت و خویشتن خویش تصویر می شود. این اثر را باید متنی معناگستر دانست که پهلوانان، دیوان و وقایع آن بازتاب نیروهای درونی و بیرونی روان انسان هستند و روایت هفت خان تمثیلی از سیر روح از تاریکی و ناآگاهی به روشنایی و آگاهی است. در این مقاله با تکیه بر نظریه کهن الگوها و فرایند فردیت یابی شخصیت های اصلی شاهنامه نه به عنوان موجوداتی تاریخی بلکه به منزله نمودهای روان انسان تحلیل می شوند. رستم مظهر «خود» و قهرمان آگاه شونده است، سهراب نماد سایه و نیروی سرکوب شده در ناخودآگاه، اسفندیار نماینده عقل و ایمان منظم، ضحاک تجسم تاریکی و میل به سلطه و کیخسرو نماد رسیدن به تعادل و وحدت درونی است. در این چارچوب ساختار نمادین و روایی شاهنامه بازتاب حرکت انسان از آشوب به نظم و از ناآگاهی به آگاهی در مسیر کمال است. روش پژوهش کیفی و مبتنی بر تحلیل محتوای نمادین است و با بهره گیری از منابع تاریخی، اساطیری و روانشناختی انجام شده است. یافته ها نشان می دهد فردوسی آگاهانه دستگاهی از مفاهیم اخلاقی، فلسفی و انسان شناختی را در زبان اسطوره و حماسه عرضه کرده که فراتر از زمان، خود تصویری از مسیر خودشناسی، خردگرایی و رهایی انسانی پیش روی مخاطب می گذارد. شاهنامه از این منظر اثری فلسفی و روانشناختی است که در لایه های حماسی خود، مسیر تکامل درونی و معنوی انسان را آشکار می سازد.

Keywords:

شاهنامه , فردوسی , نمادشناسی , روانشناسی تحلیلی , یونگ , کهن الگو , هفت خان رستم , اسطوره ایرانی , خودشناسی , فلسفه حماسی