واکاوی نمادهای عرفانی در اشعار بیدل دهلوی

زمینه و هدف این جستار با واکاوی نمادهای بنیادین عرفانی در دیوان اشعار بیدل دهلوی به تبیین نگاه چندلایه و پویای این شاعر حکیم مفاهیم متافیزیکی می پردازد. اگرچه بیدل در گستره ای وسیع از غزلیات خویش از نمادهایی چون آینه، شمع و شراب بهره می جوید، اما به هیچ روی نمی توان جهان نمادین او را در چارچوب تفسیری ثابت و تک معنا محبوس کرد؛ گاه، آینه دل زلال عارف برای تجلی حق است و گاه روایتگر شکست و پراکندگی وجود که این خود بر ظرفیت نامحدود و نگاه منشوری بیدل در نمادپردازی گواهی است. روش ها پژوهش حاضر با نگاهی تحلیلی توصیفی بر آن است تا مهمترین مولفه های فکری و عاطفی بیدل را در پرتو نمادهای عرفانی به کار رفته در اشعارش بررسی کند. یافته ها کشف و واکاوی نمادهای عرفانی در آثار اندیشمندان و ادیبان صاحب تجربه گامی ژرف در مسیر فهم لایه های پنهان گفتمان فکری و هنری آنان می باشد. در این میان شاعر نامدار سبک هندی بیدل دهلوی با جهان بینی پیچیده و نمادپردازی های بدیع، خود چهره ای شاخص در ادبیات عرفانی به شمار می رود. نتیجه گیری دستاورد این جستار نشان می دهد که بیدل با تکیه بر پنج ویژگی بنیادین مشترک در منظومه فکری عارفان وی و با بهره گیری از عناصری همچون نور، ظلمت، پرواز، آینه و بحر وجود به ترسیم سلوک روحانی انسان پرداخته است. در این مسیر با وجود تفاوت های ظاهری در شیوه بیان همسو با دیگر عارفان بر وصال به سعادتی پایدار و فراروی از قید نفسانیات تاکید می ورزد؛ نگاه چندبعدی بیدل به انسان و تامل در ساحت های گوناگون وجود او را به ارائه نسخه های روحانی در قالب تصاویر شاعرانه و نمادین واداشته است. این پژوهش با روشن سازی این انگاره ها، گامی در جهت فهم عمیق تر میراث عرفانی شرق و گفت وگوی فرافرهنگی میان جریان های فکری جهان اسلام است.

Keywords:

بیدل دهلوی , عرفان , نماد , زبان عرفانی