تحلیل بلاغی صور خیال در یکصد غزل نخستین سعدی شیرازی

صور خیال جوهره اصلی شعر و ابزاری کلیدی برای انتقال عواطف و اندیشه های شاعرانه است در ادبیات کلاسیک فارسی، سعدی شیرازی با سبک سهل و ممتنع، خود جایگاه ویژه ای دارد اگرچه پژوهش های متعددی بر زبان سعدی تمرکز کرده اند، اما کمتر مطالعه ای به صورت آماری و متمرکز بر بازه مشخصی از غزلیات او پرداخته است. هدف اصلی این پژوهش، استخراج طبقه بندی و تحلیل آماری انواع صور خیال، تشبیه، استعاره، کنایه و مجاز در غزلیات ۱ تا ۱۰۰ سعدی و تبیین کارکرد آنها در بیان مفاهیم عاشقانه و تعلیمی است. این مطالعه با رویکرد توصیفی-تحلیلی و بر پایه گردآوری داده های کتابخانه ای و سندکاوی انجام شد؛ جامعه آماری شامل ابیات غزلیات شماره ۱ تا ۱۰۰ کلیات سعدی (بر اساس نسخ معتبر) است، که در آن ابیات به دقت، بررسی آرایه های بیانی استخراج و بسامد آنها در جداول آماری ثبت گردید. داده ها با نگاهی زیبایی شناختی و بلاغی تحلیل شدند؛ تحلیل داده ها از یکصد غزل نخست ۸۱۰ تصویر بلاغی را نشان می دهد ۳۵۳ کنایه (۴۳.۵٪)، ۲۷۴ تشبیه (۳۳.۸٪)، ۱۶۱ استعاره (۱۹.۸٪) و ۲۲ مجاز (۲.۷٪). در تشبیهات، بسامد بالای «حسی به حسی» (۲۰۲ مورد) گرایش به عینی سازی را برجسته می کند با ۹۱ اضافه تشبیهی و ۴۴ مرکب؛ استعاره ها توازن مصرحه (۷۶ مورد) و مکنیه (۸۵ مورد) با ۵۵ تشخیص را دارند. یافته ها سعدی را شاعر «طبیعت و محسوسات» معرفی می کنند؛ غلبه تشبیهات حسی و کنایه های روزمره بیانگر استراتژی او برای عینی سازی مفاهیم انتزاعی عشق و عرفان است، و کاربرد گسترده کنایه نیز ادب و پرده پوشی در نقد و احساسات را تایید می کند که با ماهیت سهل و ممتنع شعرش همخوانی دارد.

Keywords:

استعاره , تشبیه , تحلیل آماری صور خیال , کنایه , غزلیات سعدی