سواد دیجیتال معلمان و پیامدهای آموزشی آن: یک سنتز پژوهی از توانمندسازی کیفیت تدریس و عملکرد حرفه ای

این سنتز، پژوهی یافته های یازده مطالعه ی گردآوری شده را درباره نقش سواد دیجیتال در توانمندسازی معلمان و کیفیت آموزش دیجیتال مجازی در سامانه های مختلف آموزشی تلفیق و تحلیل می کند. نتایج نشان می دهد سواد دیجیتال هم به طور مستقیم و هم از طریق میانجی هایی مانند «توانمندسازی»، «انگیزش و تعامل دانش آموزی» و «شایستگی های حرفه ای» بر خلاقیت معلمان، ادراک قابلیت استفاده از سامانه های آموزشی و عملکرد شغلی تاثیر معنادار و نسبتا قوی دارد (اصغرنژاد و حق دوست، ۱۴۰۰؛ حسینی و همکاران، ۱۳۹۹). مطالعات همبستگی و رگرسیونی گروه اول گزارش کردند که سواد دیجیتال و مدیریت دانش به ترتیب مقادیر توضیح دهندگی نزدیک به ۱۲.۴ و ۲۹.۲ برای واریانس «توانمندسازی» دارند و زیرمقیاس هایی مانند بازیابی اطلاعات، مدیریت اطلاعات و انتقال دانش بیشترین بار پیش بینی کننده را نشان داده اند (اصغرنژاد و حق دوست، ۱۴۰۰). در نمونه های مربوط به پلتفرم های آموزشی، سواد دیجیتال با ادراک قابلیت استفاده رابطه مثبت و معنی داری دارد و قادر است حدود ۲۴٪ از تغییرات ادراک قابلیت استفاده را توضیح دهد (رجبی و همکاران، ۱۴۰۱؛ هاشمیان و همکاران، ۱۴۰۴). همچنین شواهد حاصل از مدل سازی معادلات ساختاری حاکی از ضریب مسیرهای بالای مستقیم و غیرمستقیم سواد دیجیتال بر توانمندسازی و خلاقیت هستند (مثلا B=۰.۷۸ برای مسیر سواد→توانمندسازی؛ سبوری نیری و همکاران، ۱۴۰۳). مرورهای سیستمایتیک نشان می دهد مفهوم «سواد دیجیتال» چندبعدی است شامل شایستگی های اطلاعاتی، فنی، ارتباطی، امنیتی و تفکر دیجیتال و توسعه آن نیازمند برنامه های توسعه حرفه ای مداوم، محیط های یادگیری مشارکتی و حمایت نهادی است (Fernández-Otoya et al، ۲۰۲۴؛ Amemasor et al، ۲۰۲۲؛ Radicuks et al، ۲۰۲۵؛ Tinmaz et al، ۲۰۲۵). از منظر سیاستی، نتایج بر لزوم سرمایه گذاری در آموزش های هدفمند سواد دیجیتال، طراحی برنامه های TPD عملی، تجربی و اندازه گیری منظم شایستگی های دیجیتال برای معلمان تاکید دارند. اهمیت این مهارت ها در ارتقای کیفیت یادگیری، توسعه حرفه ای معلمان و توانمندسازی آنان در محیط های آموزش سنتی و مجازی به وضوح نشان داده شده است (اصغرنژاد و حق دوست، ۱۴۰۰؛ حسینی و همکاران، ۱۳۹۹). پژوهش های متعدد نشان داده اند که سواد دیجیتال نه تنها توانایی فنی استفاده از ابزارهای دیجیتال را شامل می شود، بلکه ابعاد شناختی، ارتباطی، اطلاعاتی، اخلاقی و اجتماعی را نیز دربرمی گیرد (dicks et al، ۲۰۲۵). افزایش سواد دیجیتال در معلمان می تواند موجب ارتقای توانمندسازی، افزایش خلاقیت و بهبود عملکرد شغلی شود (صبوری نیری و همکاران، ۱۴۰۳؛ حسینی و همکاران، ۱۳۹۹). از سوی دیگر، تعامل این مهارت ها با مدیریت دانش و متغیرهای نهادی و انگیزشی می تواند اثرات متفاوتی بر کیفیت آموزش و پذیرش فناوری در کلاس درس داشته باشد (اصغرنژاد و حق دوست، ۱۴۰۰؛ رجبی و همکاران، ۱۴۰۱). با وجود پیشرفت های چشمگیر، چند خلا پژوهشی در این حوزه باقی است: اول، تعریف و مقوله بندی سواد دیجیتال در مطالعات مختلف متفاوت است و چارچوب نظری واحدی وجود ندارد؛ دوم، برنامه های توسعه حرفه ای معلمان (TPD) که هدف آن ها ارتقای سواد دیجیتال است غالبا پراکنده، کوتاه مدت یا بر جنبه های فنی محدود شده اند؛ و سوم، شواهد کمی و کیفی موجود اغلب به صورت جداگانه ارائه شده و یک جمع بندی یکپارچه و عملی برای سیاست گذاران فراهم نکرد (Amemasor et al، ۲۰۲۵؛ Fernández-Otoya et al، ۲۰۲۴). بنابراین، سنتز پژوهشی حاضر با هدف پر کردن این خلاها طراحی شده است. این مطالعه تلاش می کند: ۱. چارچوب مفهومی جامع از مولفه های سواد دیجیتال و شایستگی های مرتبط ارائه دهد، ۲. روابط میان سواد دیجیتال، مدیریت دانش، توانمندسازی و پیامدهای آموزشی (خلاقیت، کیفیت آموزش مجازی، عملکرد شغلی) را تحلیل کند، ۳. بر اساس شواهد، توصیه های کاربردی برای توسعه برنامه های TPD و سیاست های آموزشی ارائه نماید.

Keywords:

سواد دیجیتال , شایستگی دیجیتال , توانمندسازی معلمان , ادغام آموزش دیجیتال , کیفیت آموزش