ارزیابی و مکان یابی جهات توسعه فیزیکی شهر در گذر زمان نمونه موردی: شهر قم

امروزه رشد و توسعه شهرها آنچنان سریع می باشد که ارزیابی روند گسترش کالبدی شهرها را به یکی از مهم ترین موضوعات برنامه ریزان شهری تبدیل کرده است. از جمله عوامل تاثیرگذار بر نحوه گسترش کالبدی شهرها، تغییر مکرر کاربری اراضی کشاورزی اطراف شهرها به دنبال افزایش نرخ رشد جمعیت شهری است. پژوهش حاضر تلاشی در جهت ارزیابی و مکان یابی جهات توسعه فیزیکی شهر قم در گذر زمان است. این پژوهش از نظر ماهیت، کاربردی و از نظر روش، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر داده های سنجش از دور است. برای تعیین جهت مطلوب رشد و توسعه شهر قم مهم ترین عوامل و شاخص ها از داخل پژوهش های معتبر استخراج گردید. این عوامل شامل ارتفاع، شیب، گسل، رودخانه، جاده، روستاها، شهرها و قابلیت اراضی برای کشاورزی بودند که پس از تهیه لایه های آنها، فرآیند تعیین فواصل مناسب و کلاس بندی آنها در بستر نرم افزار ArcGIS Pro انجام گرفت. سپس وزن آنها با استفاده از نرم افزار Expert Choice و مدل تحلیل سلسله مراتبی (AHP) محاسبه گردید تا در نهایت با روی هم گذاری این لایه ها جهات مناسب برای توسعه شهر قم نمایان گردد. نتایج نشان داد که علت اصلی رشد فیزیکی شهر قم، رشد جمعیت بر اثر عامل مهاجرت بوده که در دوره های متفاوت الگوهای متفاوتی داشته است. طبق بررسی های به عمل آمده در نقشه های رشد فیزیکی شهر قم نمایان شد در سال ۱۳۶۵ رشد و توسعه فیزیکی شهر قم بدون برنامه و در تمامی جهات بوده و توجهی به جهت بهینه برای رشد فیزیکی شهر نبوده است. این غفلت باعث شده است علیرغم کمبود اراضی قابل کشت در محدوده شهر قم بسیاری از اراضی قابل کشاورزی تحت رشد و توسعه شهری بروند. در دوره های ۱۳۷۵ و ۱۳۸۵ نیز تا حدودی دخل و تصرف در اراضی کشاورزی صورت گرفته است اما خوشبختانه در دوره ۱۴۰۰ رشد و توسعه فیزیکی شهر تا حدود بسیاری در جهت مناسب بوده. این رشد و توسعه در قسمت جنوبی شهر اتفاق افتاده که علیرغم دور بودن از نقاط دارای گسل و روستا و شهر از هدر رفت اراضی کشاورزی واقع در محدوده شرقی شهر قم نیز جلوگیری شده است.

Keywords:

رشد شهری , مکان یابی , توسعه شهری , تحلیل سلسله مراتبی , شهر قم