مرگ ارادی در مثنوی معنوی مولانا

مرگ در مثنوی معنوی مولانا جلال الدین بلخی مفهومی صرفا زیستی و پایان بخش نیست بلکه پدیده ای چندبعدی تربیتی و وجودشناختی است که در بطن حیات انسان جریان دارد. یکی از بنیادی ترین جلوه های این نگرش مرگ ارادی یا مرگ اختیاری است که در سنت عرفانی با آموزه «موت قبل از موت» تبیین می شود و در مثنوی با زبانی تمثیلی و استعاری بازنمایی گسترده ای یافته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه مطالعه کتابخانه ای به بررسی مفهوم مرگ ارادی در مثنوی معنوی می پردازد و می کوشد ابعاد معنایی و کارکردهای تربیتی آن را روشن سازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که مرگ ارادی در اندیشه مولانا به معنای مرگ جسمانی یا نفی حیات نیست، بلکه ناظر بر مرگ صفات نفسانی خودمحوری و وابستگی های دنیوی است و نقش اساسی در فرایند تهذیب نفس و دگرگونی وجودی سالک ایفا می کند. دزفولیان و یاسری (۱۳۹۰) مولانا را از رهگذر تمثیل ها و روایت های مثنوی مرگ ارادی را شرط لازم برای رهایی از ترس مرگ طبیعی و گذار از حیات غریزی به حیات آگاهانه معرفی می کند. حسینی و قراملکی (۱۳۹۰) در این نگرش مرگ ارادی مقدمه ای برای تولد معنوی و دستیابی به بقای حقیقی است و با مفاهیمی چون فنا، بقا و تسلط بر نفس پیوندی ناگسستنی دارد (معتمدی و فرخزاد ۱۳۹۵). نتیجه پژوهش حاکی از آن است که مرگ ارادی در مثنوی مفهومی محوری در نظام تربیتی و انسان شناختی مولانا به شمار می آید که از طریق زبان، تمثیل به تجربه ای زیسته و قابل درک تبدیل می شود و نقش مهمی در انسان سازی و بازتعریف نسبت مرگ و زندگی ایفا می کند (شعاعی، موسوی نیا و عبدلی لرستانی ۱۴۰۴، خدایاری ۱۳۹۵). این خوانش نشان می دهد که در اندیشه مولانا، مرگ ارادی نه پایان زندگی بلکه شرط تحقق زندگی اصیل و معنوی انسان است.

Keywords:

مثنوی معنوی , مولانا جلال الدین بلخی , مرگ ارادی , مرگ اختیاری , موت قبل از موت , تمثیل , عرفانی , تهذیب نفس , فنا و بقا