سنگینی بار مسئولیت: مرور سیستماتیک بر پیامدهای روانی-اجتماعی مراقبت از والدین سالمند در فرزندان بزرگسال

با شتاب گرفتن گذار دموگرافیک و رشد جمعیت سالمند، پدیده «نسل ساندویچی» به چالش نوظهوری بدل شده است؛ نسلی که میان فشار مراقبت از والدین ناتوان و مسئولیت فرزندان محصور گشته است (حسینی و همکاران، ۱۴۰۰). این پژوهش با هدف واکاوی جامع پیامدهای روانی-اجتماعی این تجربه، به دنبال سنتز یافته های جهانی و بومی و تبیین نقش بافتار فرهنگی در تجربه مراقبت است. مطالعه حاضر با روش مرور سیستماتیک و رویکرد «سنتز روایی» انجام شد. با جستجو در پایگاه های استنادی معتبر (۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵) و غربالگری بر اساس پروتکل PRISMA، تعداد ۲۰ مقاله پژوهشی اصیل (۱۰ مورد داخلی و ۱۰ مورد خارجی) انتخاب و با روش تحلیل محتوای کیفی و ترکیب مضمون مورد بررسی قرار گرفتند. تحلیل ها نشان داد که مراقبت از والدین فراتر از یک وظیفه، بحرانی چندوجهی است که فرسودگی پیش رونده سلامت روان و جسم مراقبان را در پی دارد (Han & Lei, ۲۰۲۴). در سطح جهانی، تضاد نقش های شغلی و نابرابری جنسیتی برجسته تر است؛ اما یافته متمایز در مطالعات بومی، پارادوکس «رنج و تقدس» است. در فرهنگ ایران، باورهای مذهبی و «طرحواره ایثارگری» اگرچه معنابخش هستند، اما همزمان منجر به غفلت از خود و احساس گناه مزمن می شوند(باقری و همکاران، ۱۴۰۲). همچنین، برخلاف تصور رایج از همبستگی خانوادگی در شرق، توزیع ناعادلانه بار مراقبت، محرک اصلی تنش بین خواهر-برادران و افت کیفیت زندگی زناشویی مراقب است. در واقع، سرریز این تنش ها ثبات خانواده هسته ای و امنیت شغلی فرزندان را به مخاطره می اندازد. مراقبت از والدین تیغی دو لبه است که در فقدان حمایت های ساختاری، به فروپاشی روانی نسل ساندویچی می انجامد. تفاوت اصلی در این است که چالش غرب عمدتا معطوف به کمبود خدمات است، در حالی که در ایران، فشار درونی برای «فرزند فداکار بودن» بار روانی را سنگین تر می کند. از این رو، سیاست گذاران باید با گذار از الگوی «مراقبت فردی» به «مراقبت شبکه ای»، مانع از تبدیل این بحران خانوادگی به یک معضل اجتماعی در نیروی فعال کشور شوند.

Keywords:

نسل ساندویچی , فرسودگی مراقب , تعارض کار-خانواده , پویایی های خانوادگی , سنتز روایی