تاریخچه روز ملی مددکاری اجتماعی ایران
تاریخچه روز ملی مددکاری اجتماعی ایران
تاریخچه روز ملی مددکاری اجتماعی ایران یکی از موضوعات مهم در حوزه تاریخ اجتماعی، سیاستگذاری اجتماعی و شناخت نقش حرفه مددکاری اجتماعی در جامعه ایرانی است. این روز به عنوان نماد توجه به عدالت اجتماعی، حمایت از محرومان، کرامت انسانی و مسئولیت پذیری اجتماعی انتخاب شده و هر سال در ۱۳ رجب، همزمان با سالروز ولادت حضرت علی علیه السلام گرامی داشته می شود. انتخاب این روز به دلیل پیوند عمیق فرهنگی و ارزشی با مفاهیمی چون نوع دوستی، عدالت محوری و یاری رسانی به نیازمندان بوده است و همین مسئله سبب شده تا روز ملی مددکار اجتماعی جایگاهی ویژه در تقویم فرهنگی و اجتماعی ایران پیدا کند. برای درک بهتر تاریخچه، اهداف، فلسفه انتخاب، روند شکل گیری و تاثیرات این روز در ایران، نیاز است نیم نگاهی به گذشته حرفه مددکاری اجتماعی در ایران و سپس به روند رسمی شدن و تثبیت روز ملی مددکاری اجتماعی داشته باشیم.
مددکاری اجتماعی در ایران پیش از آنکه به صورت یک رشته دانشگاهی و حرفه تخصصی شناخته شود، در فرهنگ ایرانی و اسلامی ریشه داشت. سنت نیکوکاری، همیاری اجتماعی، وقف، رسیدگی به محرومان و حمایت از نیازمندان همیشه بخشی از بافت اجتماعی ایران بوده است. اما شکل علمی و سازمان یافته مددکاری اجتماعی از دهه ۳۰ شمسی آغاز شد. در این دوران با تاسیس نخستین مدرسه عالی مددکاری اجتماعی در تهران توسط ستاره فرمانفرماییان، زمینه آموزش علمی، تربیت نیروی متخصص و ایجاد ساختار حرفه ای مددکاری اجتماعی در کشور پایه گذاری شد. مدرسه عالی مددکاری اجتماعی ایران نخستین مرکزی بود که آموزش دقیق و علمی مددکاران را بر عهده گرفت و با الگوبرداری از استانداردهای بین المللی، نسل اولیه مددکاران اجتماعی متخصص را وارد عرصه خدمت به جامعه ایرانی کرد. پس از آن این رشته به تدریج در دانشگاه ها گسترش یافت و به عنوان یکی از رشته های علوم انسانی و اجتماعی شناخته شد.
با وقوع تحولات سیاسی و اجتماعی پس از انقلاب اسلامی و سپس دوران جنگ تحمیلی، نیاز جامعه به مددکاری اجتماعی چند برابر شد. حضور خانواده های آسیب دیده از جنگ، بازماندگان شهدا، جانبازان، کودکان بی سرپرست و بدسرپرست، معلولان، سالمندان و اقشار آسیب پذیر موجب شد تا اهمیت مددکاری اجتماعی بیش از پیش آشکار گردد. در همین سال ها بسیاری از سازمان ها و نهادهای حمایتی همچون سازمان بهزیستی جمهوری اسلامی ایران، کمیته امداد امام خمینی، بنیاد شهید و امور ایثارگران و نهادهای اجتماعی دیگر نقش بسیار مهمی در به کارگیری مددکاران اجتماعی و توسعه خدمات اجتماعی ایفا کردند. به همین دلیل حرفه مددکاری اجتماعی به تدریج از یک رشته دانشگاهی صرف، به یک ضرورت اجتماعی تبدیل شد که مستقیما با کیفیت زندگی مردم و رفاه اجتماعی ارتباط داشت.
ایده نامگذاری روز ملی مددکاری اجتماعی در ایران در دهه ۱۳۸۰ شمسی شکل گرفت. جامعه مددکاران اجتماعی ایران، استادان دانشگاه، فعالان حوزه رفاه اجتماعی و سازمان های مرتبط به این نتیجه رسیدند که برای تقویت هویت حرفه ای مددکاری اجتماعی، افزایش آگاهی عمومی، قدردانی از زحمات مددکاران و تثبیت جایگاه این حرفه در سیاستگذاری های اجتماعی، لازم است روزی مشخص به نام مددکار اجتماعی در تقویم ملی ایران ثبت شود. در همین راستا پیشنهاد شد که ۱۳ رجب، سالروز ولادت حضرت علی علیه السلام به عنوان روز ملی مددکاری اجتماعی انتخاب گردد. دلیل این انتخاب کاملا فرهنگی و ارزشی بود. زیرا شخصیت امام علی علیه السلام در فرهنگ اسلامی و ایرانی نماد عدالت اجتماعی، دفاع از حق محرومان، حمایت از نیازمندان، مهربانی، کرامت انسانی و مسئولیت پذیری در برابر جامعه است. این ویژگی ها دقیقا همان مبانی ارزشی حرفه مددکاری اجتماعی است.
پس از طرح این پیشنهاد، موضوع به شورای فرهنگ عمومی کشور ارائه شد تا فرآیند ثبت رسمی آن در تقویم ملی طی شود. اگرچه طی سال های اولیه چالش هایی در مسیر ثبت کامل این مناسبت در تقویم رسمی کشور وجود داشت، اما جامعه مددکاری اجتماعی، سازمان های فعال اجتماعی، دانشگاه ها و نهادهای حمایتی هر ساله این روز را گرامی داشتند و به مرور این مناسبت به یک سنت رسمی و شناخته شده تبدیل شد. در بسیاری از سال ها مراسم های تجلیل از مددکاران اجتماعی، نشست های علمی، همایش ها، کارگاه های تخصصی، برنامه های فرهنگی و رسانه ای به مناسبت روز ملی مددکاری اجتماعی برگزار شده و این روز به یک نماد هویت بخش برای جامعه مددکاران تبدیل شده است.
از نظر فلسفه اجتماعی، روز ملی مددکاری اجتماعی ایران تنها یک روز نمادین نیست، بلکه فرصتی است برای بازاندیشی در وضعیت اجتماعی جامعه، بررسی آسیب های اجتماعی، تحلیل سیاست های رفاهی و توجه به گروه های آسیب پذیر. در این روز موضوعاتی همچون عدالت اجتماعی، توانمندسازی اقشار محروم، مقابله با فقر، حمایت از خانواده، سلامت روان، پیشگیری از آسیب های اجتماعی، حمایت از کودکان کار، سالمندان، معلولان، زنان سرپرست خانوار و سایر گروه های نیازمند مورد توجه قرار می گیرد. این روز یادآور این حقیقت است که مددکاری اجتماعی تنها کمک مادی نیست، بلکه فرایندی علمی، تخصصی و مبتنی بر مهارت های حرفه ای است که می کوشد انسان را توانمند کند، کرامت او را حفظ نماید و شرایطی فراهم آورد که افراد بتوانند با عزت و توانمندی به زندگی خود ادامه دهند.
روز ملی مددکار اجتماعی در ایران همچنین نقش مهمی در تقویت جایگاه مددکاران اجتماعی ایفا می کند. مددکاران اجتماعی به دلیل ماهیت شغل خود اغلب در پشت صحنه خدمات اجتماعی فعالیت می کنند و کمتر دیده می شوند. این روز فرصتی است تا جامعه، مدیران، مسئولان، دانشگاه ها و رسانه ها بیش از همیشه به تلاش های ارزشمند آنها توجه کنند و اهمیت نقش حرفه ای آنها را یادآور شوند. تجلیل از مددکاران اجتماعی، قدردانی از خدمات آنان، توجه به مشکلات شغلی شان، بررسی نیازهای حرفه ای آنها و تلاش برای ارتقای جایگاه شان از مهم ترین دستاوردهای اجتماعی این روز است.
از منظر آموزشی نیز روز ملی مددکاری اجتماعی ایران اهمیت زیادی دارد. دانشگاه ها و مراکز علمی از این روز برای برگزار کردن همایش های علمی، نشست های تخصصی، تبادل تجربیات حرفه ای، معرفی دستاوردهای علمی مددکاری اجتماعی و بررسی چالش های آموزشی رشته مددکاری اجتماعی استفاده می کنند. دانشجویان مددکاری اجتماعی با گرامیداشت این روز بیش از گذشته با هویت حرفه ای خود ارتباط می گیرند و انگیزه بیشتری برای حضور در میدان خدمت اجتماعی پیدا می کنند.
از نظر تاریخی اگر بخواهیم نگاهی منسجم تر به روند شکل گیری روز ملی مددکاری اجتماعی ایران داشته باشیم باید بگوییم این روند حاصل سه مرحله مهم است. مرحله اول شکل گیری علمی مددکاری اجتماعی در ایران از دهه ۳۰ تا پیش از انقلاب اسلامی بود که در آن بنیان های آموزشی و دانشگاهی این حرفه پی ریزی شد. مرحله دوم دوران پس از انقلاب و جنگ تحمیلی بود که در آن مددکاری اجتماعی نقشی حیاتی در حمایت از اقشار آسیب دیده ایفا کرد و اهمیت آن نزد مردم و مسئولان آشکارتر شد. مرحله سوم نیز دوران پس از تثبیت ساختارهای رفاهی، شکل گیری سیاست های اجتماعی جدید و تلاش برای هویت بخشی حرفه ای به مددکاری اجتماعی بود که در آن ایده تعیین روز ملی مددکار اجتماعی قوت گرفت و به تحقق نزدیک شد.
امروز روز ملی مددکاری اجتماعی ایران علاوه بر اینکه یادآور تاریخچه این حرفه است، به عنوان یکی از مناسبت های مهم اجتماعی نقش آگاهی بخشی و فرهنگ سازی دارد. رسانه ها در این روز بیشتر به موضوعات مرتبط با آسیب های اجتماعی و راهکارهای مددکاری اجتماعی می پردازند. مسئولان اجتماعی و مدیران نهادهای رفاهی نیز این روز را فرصتی برای ارائه گزارش عملکرد، بررسی نقاط ضعف، برنامه ریزی برای آینده و طرح نگاه تازه به موضوع رفاه اجتماعی می دانند. همچنین بسیاری از سازمان های مردم نهاد و خیریه ها در این روز فعالیت های مرتبط با افزایش آگاهی اجتماعی و تقویت روحیه همیاری را انجام می دهند.
یکی از مهم ترین پیام های روز ملی مددکاری اجتماعی ایران این است که عدالت اجتماعی بدون برنامه ریزی دقیق، بدون وجود نیروهای متخصص و بدون توجه به علم مددکاری اجتماعی قابل تحقق نیست. مددکاری اجتماعی تنها یک فعالیت خیرخواهانه ساده نیست، بلکه رشته ای تخصصی، مبتنی بر دانش علمی، مهارت های حرفه ای، روش های مداخله اجتماعی، روانشناختی و جامعه شناختی است. مددکار اجتماعی با شناخت دقیق وضعیت فرد، خانواده و جامعه، ارزیابی شرایط، طراحی برنامه مداخله و پیگیری علمی، تلاش می کند بهترین مسیر را برای حمایت از افراد آسیب پذیر انتخاب کند. بنابراین روز ملی مددکار اجتماعی در ایران نوعی تاکید بر اهمیت علم مددکاری اجتماعی و نقش آن در توسعه اجتماعی کشور است.
از نظر فرهنگی نیز این روز پیوندی عمیق میان ارزش های دینی، اخلاقی و حرفه ای برقرار کرده است. انتخاب ۱۳ رجب به عنوان روز ملی مددکاری اجتماعی یادآور این نکته است که در فرهنگ ایرانی اسلامی، یاری رسانی به انسان ها، حمایت از محرومان، رعایت عدالت و کرامت انسانی یک ارزش الهی و اخلاقی است. مددکاری اجتماعی در ایران تنها یک حرفه وارداتی یا صرفا دانشگاهی نیست، بلکه ریشه در سنت های دیرینه فرهنگی، دینی و تاریخی این سرزمین دارد و همین مسئله به آن هویت ویژه ای بخشیده است.
در نهایت می توان گفت تاریخچه روز ملی مددکاری اجتماعی ایران، داستان شکل گیری یک مناسبت نمادین نیست، بلکه بیانگر مسیری طولانی از رشد و بلوغ حرفه مددکاری اجتماعی، افزایش توجه به رفاه اجتماعی، توسعه عدالت اجتماعی و اهمیت نقش انسان در ساختن جامعه ای انسانی تر است. این روز نمایانگر تلاش هایی است که در طول دهه ها برای تقویت ساختارهای حمایتی، توسعه دانش مددکاری اجتماعی، خدمت رسانی به اقشار آسیب پذیر و ایجاد جامعه ای عادلانه تر انجام شده است. امروز روز ملی مددکاری اجتماعی ایران فرصتی است برای بازنگری در تعهد اجتماعی، تقویت مسئولیت پذیری نسبت به همنوعان، گرامیداشت خدمات مددکاران اجتماعی و تاکید دوباره بر این باور که جامعه سالم جامعه ای است که در آن هیچ انسان آسیب پذیری تنها نمی ماند و همه اعضای جامعه در مسیر عدالت، رفاه و کرامت انسانی همدل و همراه هستند.