معرفی نظریه حافظه تطبیقی خاک (Adaptive Soil Memory Theory)
در دهه های اخیر، تشدید پدیده هایی نظیر خشکسالی های مکرر، تخریب ساختار خاک، کاهش کربن آلی و افت تنوع زیستی میکروبی، موجب شده است که بسیاری از رویکردهای کلاسیک در حوزه حفاظت خاک و بیابان زدایی کارایی بلندمدت خود را از دست بدهند. بخش قابل توجهی از این ناکارآمدی ناشی از نگاه ایستا به خاک و نادیده گرفتن پویایی های زیستی و هیدرولوژیکی آن است. در پاسخ به این خلا علمی، اینجانب در ادامه مسیر پژوهشی خود در حوزه بیابان زدایی، آبخیزداری و حفاظت فعال خاک، نظریه ای نوین با عنوان «نظریه حافظه تطبیقی خاک (Adaptive Soil Memory Theory – ASMT)» ارائه کرده ام.
این نظریه بر این فرض بنیادین استوار است که خاک صرفا یک بستر فیزیکی منفعل نیست، بلکه یک سامانه زنده، دارای حافظه و توان یادگیری اکولوژیکی است. حافظه تطبیقی خاک حاصل برهم کنش بلندمدت میان ساختار فیزیکی خاک، میراث میکروبی (Microbial Legacy) و فرآیندهای هیدرولوژیکی است که تعیین می کند خاک چگونه به تنش هایی مانند خشکی، فرسایش و بیابان زایی پاسخ می دهد. آنچه این نظریه را از مطالعات پیشین متمایز می کند، ارائه یک چارچوب مفهومی و کمی برای تبیین این حافظه و تبدیل آن به ابزار مدیریتی است.
در چارچوب ASMT، برای نخستین بار شاخص حافظه تطبیقی خاک (Adaptive Soil Memory Index – ASMI) معرفی می شود که امکان ارزیابی عددی تاب آوری خاک را بر اساس متغیرهایی نظیر کربن آلی خاک، پایداری زیست توده میکروبی، ظرفیت نگهداری آب و پاسخ خاک به تنش های اقلیمی فراهم می کند. این شاخص می تواند به عنوان یک ابزار تصمیم یار در مدیریت سرزمین، برنامه های آبخیزداری، کشاورزی پایدار و سیاست های مقابله با بیابان زایی مورد استفاده قرار گیرد.
نظریه حافظه تطبیقی خاک امتداد منطقی مجموعه مقالات پیشین نگارنده در زمینه بیابان زدایی، حفاظت خاک، نقش میکروارگانیسم های خاک و مدیریت اکوسیستم های خشک و نیمه خشک است، اما در عین حال گامی فراتر از آن ها محسوب می شود؛ زیرا از توصیف پدیده ها فراتر رفته و به ارائه یک نظریه یکپارچه، نوآورانه و کاربردمحور می پردازد. این نظریه می تواند چشم انداز جدیدی برای پژوهشگران و سیاست گذاران ایجاد کند تا خاک نه به عنوان یک منبع مصرف شدنی، بلکه به عنوان زیرساختی زنده، تطبیق پذیر و راهبردی برای امنیت اکولوژیک و مقابله با تغییرات اقلیمی در نظر گرفته شود.