لحظه انتخاب و مسئولیت انسانی در اندیشه کارل یاسپرس نویسنده: دکتر محمد قلیجایی دکترای مهندسی شیمی (علوم دارویی )دانشجوی دکترای تخصصی (Former) پلیمرهای پزشکی DRUG DELIVERY پژوهشگر مستقل

چکیده

آزادی و اختیار از مفاهیم بنیادین فلسفه وجودی به شمار می روند. کارل یاسپرس، فیلسوف برجسته آلمانی و استاد فلسفه، آزادی انسان را نه امری مطلق و همیشگی، بلکه به مثابه امکانی تعیین کننده در «لحظه انتخاب» تفسیر می کند. از دیدگاه یاسپرس، انسان در هنگام تصمیم گیری از اختیار برخوردار است، اما پس از تحقق انتخاب، آزادی او در چارچوب پیامدهای آن تصمیم محدود می شود. این یادداشت علمی با رویکردی تحلیلی توصیفی، ضمن تبیین این دیدگاه، به نقش تجربه آموزشی میان رشته ای در فهم عملی این اندیشه نیز می پردازد.

کلیدواژه ها: کارل یاسپرس، اختیار، انتخاب، آزادی انسان، فلسفه وجودی

مقدمه

کارل یاسپرس (Karl Jaspers) از متفکران برجسته قرن بیستم و از چهره های شاخص فلسفه اگزیستانسیالیستی است. او که هم در فلسفه و هم در روان پزشکی فعالیت علمی داشت، توجه ویژه ای به وضعیت وجودی انسان، آزادی، مسئولیت و نقش آگاهی در تصمیم گیری نشان داد. در فلسفه یاسپرس، انسان موجودی پویا تلقی می شود که از طریق انتخاب های آگاهانه، هویت و مسیر وجودی خویش را شکل می دهد.

اختیار در لحظه انتخاب

از منظر یاسپرس، انسان در لحظه انتخاب دارای اختیار واقعی است. این لحظه، وضعیتی است که فرد میان امکان های مختلف قرار دارد و هنوز هیچ یک از آن ها تحقق نیافته است. در این وضعیت، انسان آزادانه تصمیم می گیرد و مسئولیت انتخاب خود را بر عهده دارد. یاسپرس این لحظه را لحظه ای وجودی می داند؛ زیرا انتخاب، صرفا کنشی عقلانی یا محاسباتی نیست، بلکه تصمیمی است که به هستی انسان معنا می بخشد.

محدود شدن اختیار پس از تحقق انتخاب

یاسپرس در عین تاکید بر آزادی انسان، به محدودیت های آن نیز توجه دارد. به باور او، پس از انجام انتخاب، اختیار انسان به طور کامل باقی نمی ماند. انتخاب تحقق یافته، فرد را وارد زنجیره ای از پیامدها، تعهدات و ضرورت ها می کند که دیگر به طور کامل در اختیار او نیست. از این رو، آزادی انسان در انتخاب معنا دارد، نه در حذف یا انکار نتایج آن. این دیدگاه نشان می دهد که آزادی در فلسفه یاسپرس همواره با مسئولیت اخلاقی همراه است.

زمینه شکل گیری و انسجام اندیشه (یادداشت علمی تجربی)

درک این تلقی از اختیار و انتخاب در اندیشه کارل یاسپرس، برای نگارنده صرفا حاصل مطالعه متون فلسفی نبود، بلکه در بستر تجربه ای میان رشته ای به انسجام رسید. این فهم زمانی برای من روشن تر شد که در دوران تحصیلات تکمیلی، در درس مکانیک سیالات پیشرفته نزد پروفسورمحمدعلی عیسی زاده استاد مهندسی شیمی و در عین حال دانشجوی دکترای فلسفه با کرسی استادی حضور داشتم.
ایشان در خلال تدریس، در هر جلسه بخشی از زمان را به طرح مباحث فلسفی اختصاص می دادند و سپس بدون وقفه، تدریس تخصصی درس را به زبان انگلیسی ادامه می دادند. این شیوه آموزشی، نمونه ای عینی از پیوند آزادی اندیشه، انتخاب آگاهانه و مسئولیت علمی بود.
پروفسور عیسی زاده از رتبه های برتر دانشگاه MIT به شمار می رفت، نسبت به منابع درسی نگاه انتقادی داشت، به اساتید خارجی نامه می نوشت و دیدگاه های اصلاحی ارائه می داد. این تجربه آموزشی که به کسب نمره کامل در این درس در مقطع کارشناسی ارشد انجامید، نقشی موثر در فهم عملی مفهوم «لحظه انتخاب» در فلسفه یاسپرس ایفا کرد؛ جایی که آزادی نه در گریز از تعهد، بلکه در پذیرش مسئولیت معرفتی و علمی معنا می یابد. این یادداشت، به احترام خاطره علمی استاد گرامی، پروفسور محمد علی عیسی زاده، استاد دانشکده نفت اهواز، نگاشته شده است.

نتیجه گیری

در اندیشه کارل یاسپرس، اختیار انسان امری مطلق و دائمی نیست، بلکه در لحظه انتخاب تحقق می یابد. انسان در هنگام تصمیم گیری آزاد است، اما پس از تحقق انتخاب، آزادی او در چارچوب پیامدهای آن محدود می شود. این نگرش، تصویری واقع گرایانه از آزادی انسانی ارائه می دهد و بر مسئولیت اخلاقی و وجودی انسان در برابر انتخاب هایش تاکید می کند.

یادبود

در زمان نهایی سازی این یادداشت، باخبر شدم که پروفسور محمد علی عیسی زاده دیگر در میان ما نیستند و این جهان را که سفری کوتاه هست ترک گفته اند. ایشان نه تنها استادی برجسته و اندیشمندی نقاد بودند، بلکه برای نگارنده، پدری مهربان و راهنمایی دلسوز به شمار می رفتند. حمایت علمی و انسانی ایشان نقشی تعیین کننده در مسیر تحصیلی و پژوهشی من داشت، تا آنجا که با اعتماد و پشتیبانی ایشان، از آزمون ورودی دکتری معاف شدم. یاد و نام این استاد فرهیخته همواره در ذهن و اندیشه شاگردانش زنده خواهد ماند.

منابع

منابع اصلی:

1. Jaspers, K. (1957). Philosophy of Existence. University of Pennsylvania Press.
2. Jaspers, K. (1969). Reason and Existenz. Noonday Press.
3. Jaspers, K. (1971). The Way to Wisdom. Yale University Press.

منابع ثانویه:
4. Warnock, M. (1970). Existentialism. Oxford University Press.
5. Solomon, R. C. (2005). Existentialism. Oxford University Press.
6. Copleston, F. (1994). A History of Philosophy, Vol. 9. Image Books.