تاریخچه روز ملی مددکاری اجتماعی ایران

_{تاریخچه روز ملی مددکاری اجتماعی ایران}

سیر تحول و تکوین حرفه مددکاری اجتماعی در ایران: از مبانی الهی تا تخصص گرایی مدرن

مددکاری اجتماعی در ایران فراتر از یک تخصص آکادمیک، ریشه در اعماق فرهنگ، مذهب و تاریخ این مرز و بوم دارد.

این حرفه که امروز به عنوان یکی از ارکان اصلی سلامت اجتماعی و توسعه انسانی شناخته می شود، مسیری طولانی را از اقدامات داوطلبانه و خیریه ای سنتی تا رسیدن به جایگاه یک دانش علمی و حرفه ای طی کرده است.

در این گزارش جامع، به بررسی دقیق تاریخچه مددکاری اجتماعی در ایران، فلسفه نام گذاری روز ملی مددکاری اجتماعی، سابقه فعالیت های آکادمیک و ضرورت های قانونی و اجتماعی ثبت این روز در تقویم رسمی کشور پرداخته خواهد شد.

تحلیل حاضر نشان می دهد که چگونه پیوند میان سیره ائمه اطهار، به ویژه امام علی (ع)، و اصول نوین مددکاری، هویتی منحصر به فرد به این رشته در ایران بخشیده است.

ریشه های تاریخی و نهادین مددکاری اجتماعی در ایران

مددکاری اجتماعی در بستر فرهنگی و اجتماعی ایران، اگرچه بر پایه های سنتی و اسلامی حمایت متقابل و امور خیریه بنا نهاده شده است، اما طی یک قرن گذشته به عنوان یک رشته حرفه ای و علمی تکامل یافته است.

این تحول بازتاب دهنده تغییرات مداوم در شرایط اقتصادی و اجتماعی کشور و افزایش پذیرش نیاز به روش های ساختارمند و علمی برای رسیدگی به مسائل پیچیده اجتماعی است.

پیش از ظهور آموزش های رسمی، مفهوم مددرسانی در ایران با نهادهایی چون وقف، زکات و فعالیت های خودجوش مساجد و بازاریان گره خورده بود که هدف اصلی آن ها کاهش فقر و حمایت از ایتام بود.

دوران پیشگامی و تاسیس آموزشگاه عالی خدمات اجتماعی

نقطه عطف نهادینه سازی مددکاری اجتماعی به عنوان یک حرفه متمایز در ایران به اواسط قرن بیستم میلادی باز می گردد.

در سال ۱۳۳۷ هجری شمسی (۱۹۵۸ میلادی)، ستاره فرمانفرمائیان که او را بنیان گذار مددکاری اجتماعی نوین در ایران می نامند، اولین مدرسه عالی مددکاری اجتماعی را در تهران تاسیس کرد.

فرمانفرمائیان با دریافت مدرک تخصصی خود از دانشگاه UCLA آمریکا و کسب تجربه در سازمان ملل متحد، اصول مدرن مددکاری را به کشور آورد.

تاسیس این مدرسه نشان دهنده یک تغییر پارادایم بزرگ از کمک های غیررسمی و خیریه ای به یک رشته آکادمیک و حرفه ای بود.

مدل آموزشی اولیه، یک دوره دوساله بود که با ۲۰ دانشجو آغاز شد و بر حفظ تعادل میان آموزش های نظری و کار میدانی تاکید داشت.

محتوای درسی به گونه ای طراحی شده بود که روش شناسی های غربی را با واقعیت های اجتماعی ایران و ارزش های اسلامی ترکیب کند.

شاخص های توسعه در عصر پیشگامی (۱۳۳۷ – ۱۳۵۷) جزئیات و تاثیرات ساختاری تعداد دانشجویان اولیه

۲۰ نفر در نخستین دوره آموزشی

تمرکز آموزشی

تعادل بین تئوری و کارورزی میدانی در جنوب تهران

گسترش خدمات

تاسیس بیش از ۴۰ مرکز رفاه اجتماعی و تنظیم خانواده

اقدامات حمایتی

شکل گیری سپاه دانش و سپاه بهداشت با رویکرد مددکاری

پیش از این دوره، عملکرد دولت در حمایت از نیازمندان تنها به سازمان های خیریه محدود می شد و وضعیت پرورشگاه ها و حاشیه نشینان پایتخت بسیار اسفبار بود. حرفه سخت و طاقت فرسایی که فرمانفرمائیان بنیان گذاشت، صحنه خدمات رسانی به نیازمندان را دگرگون کرد.

تحولات پس از انقلاب و ثبات حرفه ای

پس از انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷، مددکاری اجتماعی با چالش های ساختاری روبرو شد، اما ضرورت وجود آن در دوران جنگ تحمیلی و بحران های پس از آن، جایگاه این حرفه را بیش از پیش تثبیت کرد.

با انحلال آموزشگاه عالی خدمات اجتماعی، این رشته در دانشگاه های بزرگ کشور از جمله دانشگاه علامه طباطبائی ادغام شد و به تربیت متخصصان در مقاطع عالی ادامه داد. امروزه مددکاری اجتماعی در ایران بیش از ۶۰ سال سابقه تدوین و تدریس دانشگاهی دارد.

فلسفه و تاریخچه نام گذاری روز ملی مددکار اجتماعی

انتخاب یک روز خاص در تقویم برای ارج نهادن به تلاش های مددکاران، ضرورتی بود که از اواخر دهه هشتاد شمسی به طور جدی پیگیری شد. در ایران، سالروز ولادت امام علی (ع) در سیزدهم رجب به عنوان روز مددکار اجتماعی شناخته می شود.

امام علی (ع)؛ اسوه و الگوی مددکاری

دلیل اصلی پیشنهاد ولادت حضرت علی (ع) به عنوان روز مددکار، سیره و منش مددکارانه آن امام همام در طول حیات ایشان است.

امام علی (ع) در تاریخ اسلام به عنوان مظهر عدالت، تقوا و حمایت از طبقات ضعیف شناخته می شود. رفتارهای ایشان از جمله شناسایی فقرا در لباس ناشناس و تامین قوت معیشت آن ها در دل شب، به عنوان “نشانگان مددکاری واقعی” در جهان امروز تلقی می شود.

مددکاران اجتماعی ایران با تاسی از مولای خویش، معتقدند که امام علی (ع) باید الگوی تمامی فعالیت های حرفه ای آن ها باشد. از این منظر، مددکاری عملی نیست که تنها برای دستمزد انجام شود، بلکه حرفه ای برآمده از عشق به بشریت و اقتدا به مرام امیرالمومنین در رسیدگی به احوال مددجویان است.

تطبیق سیره علوی با اصول حرفه ای مددکاری مفهوم حرفه ای مدرن شناسایی ناشناس نیازها رازداری و حفظ کرامت انسانی (Confidentiality) تاکید بر عدالت اجتماعی برابری فرصت ها و توزیع عادلانه منابع یتیم نوازی و دستگیری از بیوگان حمایت از گروه های آسیب پذیر و حاشیه ای برخورد انسانی با ضعیفان

پذیرش بدون قضاوت (Non-judgmental attitude)

فرآیند ارائه طرح به شورای فرهنگ عمومی

طرح نام گذاری ۱۳ رجب به نام روز مددکار برای نخستین بار در تیرماه ۱۳۸۷ توسط سازمان بهزیستی کشور به شورای فرهنگ عمومی ارائه شد. پرویز زارعی، مشاور امور اجتماعی وقت سازمان بهزیستی، با اعلام این خبر تاکید کرد که این اقدام به منظور رسمیت بخشیدن به جایگاه مددکاران در تقویم رسمی کشور صورت گرفته است. این پیشنهاد همزمان با برگزاری کنگره علمی-حرفه ای ۵۰ سال مددکاری اجتماعی در ایران مطرح شد.

اگرچه این روز در میان جامعه حرفه ای و سازمان های اجرایی مانند کمیته امداد، بهزیستی و فراجا به طور گسترده جشن گرفته می شود، اما ثبت آن در “متن اصلی” تقویم رسمی همواره با چالش هایی روبرو بوده است. سید حسن موسوی چلک، رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران، اشاره کرده است که حدود ۳۰ سال است که این مناسبت به طور غیررسمی گرامی داشته می شود، اما درج آن در تقویم رسمی همچنان یک مطالبه جدی است.

ضرورت وجود روز ملی مددکار اجتماعی در تقویم ایران

حرفه مددکاری اجتماعی در ایران با توجه به قدمت و گستره فعالیت هایش، نیازمند یک جایگاه ثابت و رسمی در تقویم ملی است. این ضرورت از چند منظر قابل تحلیل است.

هویت بخشی و تخصص گرایی

ثبت روز مددکار در تقویم، مرزی مشخص میان “فعالیت های داوطلبانه عمومی” و “مددکاری حرفه ای تخصصی” ایجاد می کند. مددکاری اجتماعی رشته ای است که نیازمند گذراندن ۱۳۰ واحد درسی دانشگاهی و چهار ترم کارورزی فشرده است. متخصصان این حوزه هشدار می دهند که نباید با دوره های کوتاه مدت چند ساعته، افراد را مددکار نامید؛ بلکه باید به تخصص ها احترام گذاشت. وجود یک روز رسمی، فرصتی برای تبیین این تفاوت ها و ارتقای دانش عمومی نسبت به این حرفه فراهم می آورد.

ارتقای سلامت اجتماعی و مسئولیت جمعی

مددکاری اجتماعی پیشران ارتقای کیفیت زندگی و تقویت سرمایه اجتماعی کشور است. اختصاص یک روز به این نام، باعث توجه سیاست گذاران به مسائلی چون کاهش فقر، سلامت روان، حمایت از کودکان و مراقبت از سالمندان می شود. این روز فرصت مغتنمی است تا تلاشگران حوزه های روابط کار و مددکاری که در راه خدمت به انسان ها از هیچ کوششی دریغ نمی ورزند، مورد قدردانی قرار گیرند.

همگرایی ملی و مذهبی

نام گذاری این روز بر اساس ولادت امام علی (ع)، پیوندی عمیق میان هویت ملی و مذهبی ایرانیان ایجاد کرده است.

اگرچه این روز به عنوان “روز پدر” نیز شناخته می شود، اما جامعه مددکاری معتقد است که ساحت مددکاری امام علی (ع) چنان وسیع است که می تواند به طور مستقل الهام بخش این حرفه باشد. حتی پیشنهاد شده است که اگر تداخل با روز پدر مانعی برای ثبت رسمی است، روز ولادت امام جواد (ع) به عنوان جایگزین برای ثبت روز ملی مددکاری در نظر گرفته شود تا این حرفه از داشتن روز رسمی محروم نماند.

همایش های ملی مددکاری اجتماعی: تجلی چهل سال پویایی

یکی از شاخص های مهم قدمت و استمرار این حرفه در ایران، برگزاری منظم همایش های ملی سالانه است. تا سال ۱۴۰۴، چهل دوره همایش ملی مددکاری اجتماعی در ایران برگزار شده است. این همایش ها هر ساله با تمرکز بر یک موضوع استراتژیک و حیاتی جامعه برگزار می شوند.

تحلیل روند موضوعی همایش ها

نگاهی به عناوین همایش های سال های اخیر نشان می دهد که مددکاری اجتماعی در ایران به سمت “مطالبه گری” و “پیشگیری ساختاری” حرکت کرده است.

سال برگزاری دوره همایش عنوان و محور اصلی همایش ۱۳۹۶ سی و دومین

مددکاری اجتماعی و مدارای اجتماعی

۱۳۹۷ سی و سومین

مددکاری اجتماعی و اخلاق اجتماعی

۱۴۰۰ سی و ششمین

مددکاری اجتماعی و ادغام اجتماعی

۱۴۰۴ چهلمین

همکاری بین بخشی در حمایت از کودکان

در همایش سی و دوم، “مدارای اجتماعی” به عنوان کلیدواژه ای برای خودکنترلی و پرهیز از خشونت معرفی شد. همایش سی و سوم بر “اخلاق اجتماعی” متمرکز بود تا همبستگی و کیفیت زندگی را ارتقا دهد. در چهلمین همایش که در سال ۱۴۰۴ برگزار شد، شعار “همکاری بین بخشی در حمایت از کودکان” انتخاب گردید که نشان دهنده اولویت نظام سلامت و مددکاری در حمایت از نسل های آینده است.

کنگره بین المللی ۶۰ سال مددکاری اجتماعی

در آذرماه ۱۳۹۶، نقطه عطفی در تاریخ این رشته رقم خورد و اولین کنگره بین المللی ۶۰ سال مددکاری اجتماعی در ایران با شعار “گذشته، حال، آینده” برگزار شد. این کنگره با حضور نمایندگان ۱۹ کشور و مسئولین عالی رتبه فدراسیون جهانی مددکاران اجتماعی برگزار گردید. اهداف این کنگره شامل ثبت تجارب ۶۰ ساله، انتقال دانش بومی به خارج از کشور و ترسیم چشم انداز ۲۰ ساله مددکاری در ایران بود.

نهادهای صنفی و علمی: ارکان توسعه حرفه ای

تداوم مددکاری اجتماعی در ایران مدیون فعالیت نهادهایی است که با وجود فراز و نشیب های سیاسی، بر اصول حرفه ای خود پافشاری کرده اند.

انجمن مددکاران اجتماعی ایران

این انجمن با سابقه ای بیش از نیم قرن، اصلی ترین تشکل صنفی و علمی مددکاران در کشور محسوب می شود. انجمن علاوه بر برگزاری همایش ها، در تدوین منشورهای اخلاقی و بیانیه های جهانی اصول مددکاری نقش کلیدی دارد. فعالیت های این نهاد باعث شده است تا مددکاری اجتماعی ایران در مجامع بین المللی از جمله فدراسیون جهانی مددکاران اجتماعی (IFSW) دارای کرسی و اعتبار باشد.

نقش نهادهای حاکمیتی و قانون گذاری

سازمان بهزیستی، کمیته امداد امام خمینی (ره)، و معاونت های اجتماعی فراجا از جمله نهادهایی هستند که بدنه اجرایی مددکاری کشور را تشکیل می دهند. همچنین، مجلس شورای اسلامی همواره به عنوان حامی لوایح مرتبط با مددکاری مطرح بوده است. حمایت رئیس مجلس از تشکیل “سازمان نظام مددکاری اجتماعی” نشان دهنده درک حاکمیت از ضرورت نظارت تخصصی بر این حرفه است.

مددکاری اجتماعی در ایران و استانداردهای جهانی

اگرچه ایران دارای روز ملی مددکاری اجتماعی است، اما همواره بر تعامل با استانداردهای جهانی نیز تاکید داشته است. روز جهانی مددکاری اجتماعی (World Social Work Day) که هر ساله در سومین سه شنبه ماه مارس گرامی داشته می شود، در ایران نیز مورد توجه قرار می گیرد.

مقایسه روز ملی و روز جهانی مددکاری اجتماعی روز ملی مددکاری اجتماعی ایران روز جهانی مددکاری اجتماعی زمان برگزاری

۱۳ رجب (ولادت امام علی ع)

سومین سه شنبه ماه مارس

فلسفه نام گذاری

تاسی از سیره علوی و عدالت اسلامی

ارج نهادن به تلاش های جهانی مددکاران

متولی اصلی

انجمن مددکاران ایران و سازمان بهزیستی

فدراسیون جهانی مددکاران (IFSW)

شعارها

عمدتا متمرکز بر مسائل بومی و اخلاق اسلامی

متمرکز بر تنوع، حقوق بشر و عدالت پایدار

مددکاران ایرانی با ترجمه پوسترها و شعارهای جهانی، تلاش می کنند تا دانش خود را با آخرین تحولات بین المللی همسو کنند. شعارهایی نظیر “احترام به تنوع از طریق اقدام اجتماعی مشترک” که برای سال های اخیر انتخاب شده، در کارزارهای رسانه ای مددکاران ایران نیز بازتاب داشته است.

چالش های قانونی و ساختاری در مسیر اعتلا

با وجود قدمت ۶۰ ساله، مددکاری اجتماعی در ایران همچنان با چالش هایی روبروست که مانع از بهره برداری کامل از پتانسیل های این رشته می شود.

خلاء سازمان نظام مددکاری

یکی از بزرگترین کمبودهای این حرفه، عدم وجود یک سازمان نظام مند مانند نظام پزشکی یا پرستاری است. تصویب قانون “نظام مددکاری اجتماعی ایران” در مجلس، حداکثر انتظار جامعه مددکاری است تا بتوانند به صورت مستقل بر کیفیت خدمات خود نظارت کرده و از حقوق صنفی خود دفاع کنند. این سازمان می تواند پلی میان بدنه آکادمیک و بخش اجرایی کشور باشد.

ضرورت درج در تقویم رسمی کشور

همان طور که اشاره شد، بسیاری از مشاغل در ایران دارای روز ملی ثبت شده در تقویم هستند. عدم ثبت رسمی روز مددکار، باعث می شود این حرفه در سایه سایر مناسبت ها (مانند روز پدر) قرار گیرد. ثبت این روز نه تنها یک اقدام نمادین، بلکه ابزاری برای فرهنگ سازی و اشاعه الگوهای مددکاری ایرانی در کشورهای اسلامی است.

تولید دانش بومی و تخصصی سازی

اگرچه مددکاری در ایران سابقه طولانی دارد، اما برخی کارشناسان معتقدند رشد علمی آن به اندازه سابقه اش نبوده است. فقر دانش و تولیدات علمی بومی باعث شده تا همچنان وابستگی به مدل های غربی وجود داشته باشد. تخصصی شدن مددکاری در حوزه هایی چون اعتیاد، حوادث و بلایا، و سیاست گذاری های اجتماعی، ضرورتی است که در سال های اخیر مورد تاکید قرار گرفته است.

مددکاری اجتماعی و توسعه پایدار: نگاهی به آینده

آینده مددکاری اجتماعی در ایران به توانایی این حرفه در انطباق با چالش های نوین گره خورده است. افزایش آسیب های اجتماعی، تغییر سبک زندگی و بحران های اقتصادی، نیاز به مددکاران را بیش از هر زمان دیگری افزایش داده است.

ارتقای سلامت اجتماعی در محیط کار

یکی از حوزه های نوین، گسترش مددکاری در جامعه کار و تولید است. مددکاری در محیط های صنعتی می تواند با شناسایی و ارزیابی مسائل شخصی و خانوادگی کارگران، اضطراب و خشونت را کاهش داده و منجر به افزایش بهره وری و بهبود کیفیت زندگی کاری شود. این رویکرد، مددکاری را از یک “خدمت حمایتی صرف” به یک “عامل توسعه اقتصادی و انسانی” تبدیل می کند.

تاب آوری و مدیریت بحران

با توجه به وقوع مکرر حوادث طبیعی در ایران، نقش مددکاران در ارتقای تاب آوری جامعه (Resilience) بسیار حیاتی است. طراحی برنامه های توسعه تاب آوری و حضور فعال در مناطق بحران زده، از جمله فعالیت های کلیدی انجمن و نهادهای مددکاری در سال های اخیر بوده است.

نتیجه گیری و توصیه های راهبردی

بررسی تاریخچه روز ملی مددکاری اجتماعی در ایران نشان می دهد که این مناسبت، تلاقی گاه دانش مدرن و فضیلت های اخلاقی کهن است. قدمت بیش از ۶۰ سال آموزش آکادمیک و ۴۰ دوره همایش ملی، گواهی بر ریشه دار بودن این حرفه در ساختار علمی و اجرایی کشور است. نام گذاری این روز همزمان با ولادت امام علی (ع)، نه تنها یک انتخاب مذهبی، بلکه انتخابی هوشمندانه برای بازتعریف مددکاری در چارچوب عدالت اجتماعی و کرامت انسانی است.

برای تقویت این جایگاه و پاسخ به نیازهای جامعه، پیشنهادات زیر مطرح می گردد:

۱. اقدام فوری شورای فرهنگ عمومی: ثبت رسمی روز ملی مددکار اجتماعی در متن اصلی تقویم سال ۱۴۰۵ به بعد، به منظور تثبیت هویت حرفه ای این قشر زحمت کش. ۲. تصویب قانون نظام مددکاری در مجلس: ایجاد یک نهاد نظارتی و صیانتی مستقل برای مددکاران به منظور جلوگیری از ورود افراد غیرمتخصص به این حوزه حساس. ۳. توسعه مددکاری در حوزه های نوین: گسترش خدمات مددکاری به محیط های صنعتی، مدارس و مراکز مدیریت بحران برای پیشگیری از آسیب های نوپدید. ۴. حمایت از تولید دانش بومی: تشویق دانشگاه ها و انجمن های علمی به تدوین مدل های مددکاری منطبق با فرهنگ ایرانی-اسلامی برای کاهش وابستگی به تئوری های وارداتی.

روز ملی مددکاری اجتماعی، بهانه ایست برای یادآوری این نکته که سعادت یک جامعه در گرو حمایت از ضعیف ترین حلقه های آن است؛ راهی که امام علی (ع) قرن ها پیش با سیره عملی خود پیش پای بشریت نهاد و امروز مددکاران ایران، پرچمداران این مسیر مقدس هستند.

منبع: رسانه مددکاری اجتماعی ایرانیان