اهمیت آموزش در ژئوتوریسم

اهمیت آموزش در ژئوتوریسم

ژئوتوریسم پدیده نوظهوری است که اخیرا در کشورهای مختلف جهان در حال توسعه است. این علم که توسط تام هوز در سال 1995 مطرح شد، اخیرا جزئی از برنامه های توسعه ای و گردشگری کشورهای غربی شده است. ژئوتوریسم علاوه بر حفظ ژئوسایت و ژئوپارک ها می شود، بلکه با سودآوری برای مردم بومی نیز درآمدزایی می کند. مردم غیربومی مخصوصا مناطق شهری که از مناظر تکراری شهری خسته شده اند، علاوه بر بازدید از مناطق بومی و آشنایی با فرهنگ بومی آن محل، با فرایندهای زمین شناسی و ژئومورفولوژی موجود نیز آشنا شده و حس زیبایی شناسی و قدرشناسی در آنها تقویت می شود. همچنین با کارآفرینی و افزایش کیفیت زندگی بومیان نیز از مهاجرت آنها جلوگیری می شود. اما ژئوتوریسم به تنهایی کافی نیست و نیازمند مدیریت و آموزش مناسب است. زیرا بدون مدیریت و آموزش نه تنها درآمدزا و سودآور نیست بلکه مخاطره آفرین نیز می باشد. مخصوصا در مناطق دارای کارست که حساسیت بخصوصی دارد.

اهمیت مناطق کارستی

مناطقی که دارای ژئوسایت ها و لندفرم های کارستیک هستند از حساسیت بسیار بالایی برخوردار هستند. این لندفرم ها دارای ترکیبات کربناته و آهک هستند و به فرایندهای فرسایش آبی خصوصا باران اسیدی دارای اسید سولفوریک حساس اند و حل می شوند. با حفر شدن و توسعه پیدا کردن در طول زمان نیز توسعه می یابند. علاوه بر اهمیت در ژئوتوریسم، این لندفرم ها از نظر تامین منابع آب شیرین نیز حساس اند. کارست ها از زمان باستان منبعی برای تامین آب شیرین بوده و معابد مذهبی و اماکن مهم در نزدیکی چشمه های کارستی ساخته می شدند. آبخوان های کارستی امروزه نیز برای تامین آب شرب همچنان مورد استفاده هستند اما مشکل اصلی آنها حساسیت این مناطق است. سازندهای کربناته و سنگ ها و لندفرم های دارای کانی های حل شونده، طی فرسایش آبی حل میشوند که یا توسعه یافته یا تخریب می شوند. لندفرم ها و ژئوسایت های کارستی با تغییرات اقلیم، آلودگی منابع آبی، تکتونیک و فعالیت های انسانی تغییر می کنند.همچنین خود پوشش گیاهی با وجود تثبیت کلی لندفرم ها و ژئوسایت ها، در تحولات کارستی نقش دارند. با جریان آب در زیر خاک و ترکیب با اسیدهای ریشه های گیاهی هم ممکن است باعث تغییراتی در کارست شود. بطور نمونه در رشته کوه زاگرس با این پدیده رو به رو هستیم. ترکیبات موجود در این رشته کوه از نوع کارستی هستند و با بارندگی در بلند مدت گاهی دچار ریزش می شوند. همچنین اثر انسان که معمولا در کوتاه مدت نمایان می شود از طریق مواردی چون استخراج معادن، تخلیه آبخوان ها بدون مدیریت مناسب، آلودگی بیش از حد هوا که در نتیجه باعث بارش باران اسیدی می ‍شود و همچنین فعالیت حرکات پوسته زمین امکان ریسک تخریب این مناطق را افزایش می دهد. 

کارست و فرهنگ و ژئوتوریسم

لندفرم ها و ژئوسایت های کارستی در فرهنگ باستان هم مهم بودند. در زمان قدیم که آگاهی بقدر کافی وجود نداشت، بومیان این لندفرم ها را بصورت موارد ماورایی در نظر می گرفتند. مثلا اگر لندفرمی که در طول سالیان طولانی فرسایش یافته و شبیه پیکر انسانی شده باشد، افسانه سرایی کرده و برایش مراسم می گرفتند. یا داستان سرایی می کردند که فردی مهم کاری را در گذشته انجام داده که تبدیل به سنگ شده باشد. در حالی که چنین نیست. حتی در یونان بستان هم از چشمه های کارستی نیز به هدیه خدایان تعبیر می کردند و بطور کل در فرهنگ دنیای قدیم سیاست تنبیه یا بزرگداشت درخصوص تشابه این لندفرم ها به پیکر انسان و یا موجودات دیگر وجود داشت. گاهی نیز مواردی در تاریخ قدیم و جدید وجود داشته که آبخوان کارستی به دلیل توسعه یافتگی، چشمه و آب در تونل های آبخوان در حال حرکت است و خروجی ندارد. بنابراین در تصور عموم چشمه خشک شده و عذاب الهی به آنها وارد شده در حالی که چنین نیست. از منظر ژئوتوریسم، این ژئوسایت ها و لندفرم ها می توانند جذاب باشند. اشکال فرسایش یافته کارستی علاوه بر زیبایی، حس کنجکاوی را در انسان برمی انگیزد که این لندفرم ها چگونه به وجود آمده است. همچنین چون این لندفرم های حساس علاوه بر زیبایی، مسائل معدنی و آبخوان نیز دارند این میتواند پژوهشگران حوضه معدن و هیدرولوژی را نیز جذب کند. اشکال توسعه یافته امکان جذب گردشگر ماجراجو را هم فراهم میکند.

کارست و مخاطرات

در کنار مزایای جذب گردشگر در مناطق دارای کارست، مخاطراتی نیز وجود دارد که توچه ویژه را می طلبد. همانطور که پیشتر اشاره شد، آبخوان های کارستی به سادگی ممکن است آلوده شود خصوصا در مناطقی که فعالیت های کشاورزی و صنعتی در نزدیکی آنها وجود داشته باشد. مواردی همچون فرسایش آبی، بارندگی، فعالیت پوسته زمین و ... ممکن است باعث بروز مخاطره ریزش ناگهانی شود و یا در اثر زلزله لندفرم های کارستی سریع تخریب بشوند. اثر فعالیت انسانی در تخریب این لندفرم ها در کوتاه مدت قابل مشاهده است. با آلوده شدن اتمسفر توسط فعالیت های انسانی و به وجود آمدن باران اسیدی و اسید سولفوریک ژئوسایت ها، سنگ ها و لندفرم های دارای کانی های حل شونده و آهکی به سرعت حل می شوند و با این حل شدن، ژئوسایت ناپایدار شده و با اولین حرکت جدی دچار ریزش شوند. همچنین با فعالیت های استخراج معادن این ناپایداری بدون باران اسیدی نیز ممکن است 

اهمیت آموزش در ژئوتوریسم

ژئوتوریسم مناسب سودآور است و از لندفرم محافظت می کند. یک رابطه بین این دو وجود دارد که به سود طرفین است اما این سودآوری به مدیریت و آموزش نیاز دارد. اهمیت آموزش در این راستا به این دلیل است که عدم آگاهی مناسب برای مردم بومی میتواند پیامدهایی همچون: استفاده نامناسب، مخاطرات طبیعی و انسانی، به خطر افتادن امنیت منطقه، بی تفاوتی نسبت به لندفرم، فقر بیشتر و ناشناخته ماندن را در پی داشته باشد. البته برای بازدیدکنندگان نیز آموزش امری ضروری است. زیرا بازدیدکنندگان باید از میزان حساسیت این لندفرم ها آگاه شوند تا از آسیب های خواسته یا ناخواسته به محیط جلوگیری شود. این آموزش نیز باید با مدیریت و مناسب فهم عمومی مردم بومی و بازدیدکنندگان باشد زیرا گاهی فرانیندها پیچیده هستند. ژئوتوریسم به مثابه یک کلاس زمین شناسی و ژئومورفولوژی عمومی است. از دید مدیریت مسائلی همچون تامین بودجه، امکان سنجی، تامین امنیت محل، پایدارسازی ژئوسایت، تامین امکانات رفاهی، برنامه های آموزشی، تبلیغات، فراهم کردن بازارچه محلی، شناسایی نقاط قوت و تقویت آنها و کاهش نقاط منفی امری ضروری است. 

ژئوتوریسم اگر به درستی مدیریت و آموزش داده نشود ممکن است به جای آثار مثبت اصلی مخاطره ایجاد کند خصوصا در مناطق کارستی که حساسیت بالایی دارند هم از دید ژئوتوریست و هم از دید عمران و منابع آبی اهمیت بیشتری دارد