فراکنش (Ultra-Action) در سیستم های حیاتی
فراکنش (Ultra-Action) در سیستم های حیاتی
چارچوبی میدان محور برای تبیین کنش پیشاعاملی، هم زیستی و هوش اجتماعی
نویسنده:محمد حجتی فرد
ORCID: 0009-0001-7404-8045
چکیده (Abstract)
سیستم های حیاتی، از سلول های منفرد تا اکوسیستم های پیچیده و جوامع انسانی، الگوهای منسجم و هدفمندی از رفتار را نشان می دهند که قابل تقلیل به کنش های فردی، واکنش های مکانیکی، یا تصمیم گیری های آگاهانه نیستند. نظریه های کلاسیک کنش (Action)، تعامل (Interaction) و حتی فرایندهای خودسازمان ده (Self-Organization) در تبیین منشا این انسجام با محدودیت های مفهومی مواجه اند.
این مقاله مفهوم فراکنش (Farā-Konsh) یا Ultra-Action را به عنوان یک دینامیک پیشاعاملی و میدان محور معرفی می کند؛ نوعی کنش سیستمی که نه توسط عامل مشخص، بلکه از پیکربندی، شدت و هم رزونانسی میدان های حیاتی پدیدار می شود. نشان داده می شود که فراکنش می تواند مبنایی مشترک برای فهم هم زیستی هوش اجتماعی، اخلاق زیسته و انسجام رفتاری در سطوح مختلف معرفت (Science، Ana-Science، Meta-Science و Eta-Science) فراهم آورد.
۱. مقدمه
یکی از مسائل بنیادین در علوم زیستی، علوم سیستم ها و فلسفه علم، تبیین این پرسش است که چگونه انسجام رفتاری در سیستم هایی پدید می آید که فاقد مرکز فرماندهی، اراده واحد یا طرح از پیش تعریف شده اند. نمونه های شناخته شده شامل:
- همکاری پیچیده در اکوسیستم ها
- رفتار جمعی حشرات اجتماعی
- هم زیستی پایدار گونه ها
- هماهنگی اندام ها در بدن زنده
- ظهور هنجارها و اخلاق ضمنی در جوامع انسانی
در اغلب این موارد، هیچ «فاعل تصمیم گیرنده مرکزی» وجود ندارد؛ بااین حال، کنش هایی رخ می دهد که از نظر کارکردی، هوشمند، هدفمند و حتی اخلاق پذیر به نظر می رسند.
این مقاله مدعی است که برای تبیین این پدیده ها، باید از چارچوب های عامل محور (Agent-Based) فراتر رفت و نوعی کنش پیشاعاملی و میدان محور را صورت بندی کرد که ما آن را فراکنش (Ultra-Action) می نامیم.
۲. محدودیت نظریه های کلاسیک کنش در سیستم های حیاتی
۲.۱ کنش (Action) و تعامل (Interaction)
در مدل های کلاسیک:
- کنش به فاعل نسبت داده می شود.
- تعامل نتیجه تبادل میان فاعلان است.
این مدل ها فرض می کنند:
- عامل وجود دارد.
- نیت یا تصمیم قابل انتساب است.
- کنش پیامد مستقیم آن تصمیم است.
اما در سیستم های حیاتی:
- بسیاری از کنش ها پیش از شکل گیری نیت رخ می دهند.
- انسجام رفتاری بدون توافق یا برنامه ریزی حاصل می شود.
- عامل، محصول سیستم است، نه شرط اولیه آن.
۲.۲ خودسازمان دهی و پیچیدگی
نظریه های پیچیدگی و خودسازمان دهی گامی رو به جلو هستند، اما اغلب:
- به توصیف الگوها بسنده می کنند
- فاقد زبان هستی شناختی برای «معنا» و «ارزش» هستند
- کنش را همچنان در سطح فرایند نگه می دارند، نه میدان
۳. تعریف فراکنش (Ultra-Action / Farā-Konsh)
۳.۱ تعریف مفهومی
فراکنش به معنای:
دینامیک کنش زایی است که در سطح میدان سیستم رخ می دهد،
پیش از آن که کنش به عامل، تصمیم یا واکنش قابل انتساب شود.
به بیان دقیق تر:
فراکنش کنشی نیست که انجام شود؛
بلکه وضعیتی است که در آن کنش ها امکان پذیر، هم ساز و هم راستا می شوند.
۳.۲ تعریف رسمی (برای کاربرد علمی)
Ultra-Action refers to a pre-agentic, field-level dynamic through which coherent, adaptive, and value-laden behaviors emerge in living systems without centralized control or explicit decision-making agents.
۴. فراکنش در سیستم های حیاتی
۴.۱ اکوسیستم ها و هم زیستی
در اکوسیستم ها:
- گونه ها برای بقا با یکدیگر رقابت و همکاری می کنند.
- این همکاری نه نتیجه قرارداد است، نه اخلاق آگاهانه.
فراکنش در این سطح:
- به صورت تنظیم خودکار مصرف منابع
- تطبیق جمعی با تغییرات محیط
- و جلوگیری از فروپاشی کل سیستم
پدیدار می شود.
این کنش:
- نه محصول آگاهی فردی
- بلکه نتیجه میدان نیاز، امکان و محدودیت زیستی است.
۴.۲ رفتار جمعی و هوش اجتماعی
در رفتار جمعی حیوانات:
- جهت حرکت، تقسیم وظایف و واکنش به خطر
- بدون رهبر مرکزی انجام می شود.
فراکنش در اینجا:
- نقش «هوش توزیع شده میدانی» را ایفا می کند.
- کنش از میدان ارتباطی برمی خیزد، نه از تصمیم فردی.
۵. فراکنش و معماری لایه های معرفت
لایه معرفت
صورت فراکنش
Science
هماهنگی عملکردی زیستی
Ana-Science
انسجام ساختاری سیستم
Meta-Science
هم راستایی غایتمند
Eta-Science
رزونانس اخلاقی و معنایی
در Eta-Science، فراکنش به صورت:
- اخلاق زیسته
- مسئولیت غیرقراردادی
- و همدلی پیشازبانی
پدیدار می شود.
۶. فراکنش، معنا و اخلاق
اخلاق در این چارچوب:
- نه مجموعه ای از قواعد
- نه صرفا محصول اراده فردی
بلکه:
پیامد کیفیت میدان فراکنش است.
کنش اخلاقی زمانی رخ می دهد که:
- میدان حیاتی فاقد انسداد باشد
- شدت معنا در سیستم افزایش یابد
- و کنش ها قابلیت هم زیستی پیدا کنند
۷. تمایز فراکنش از مفاهیم مشابه
مفهوم
تفاوت با فراکنش
Interaction
نیازمند عامل مشخص
Transaction
اقتصادی و تبادلی
Process
توصیفی، نه هستی شناختی
Self-Organization
فاقد بعد معنا و اخلاق
۸. پیامدهای نظری و کاربردی
- بازتعریف کنش در زیست شناسی و علوم اجتماعی
- تبیین اخلاق بدون تقلیل به قانون یا سود
- طراحی سیستم های هوشمند میدان محور
- کاهش خرافات از طریق فهم دینامیک های پیشاعاملی
۹. نتیجه گیری
فراکنش (Ultra-Action) چارچوبی نوین برای فهم کنش در سیستم های حیاتی ارائه می دهد؛ چارچوبی که در آن، کنش نه از فاعل، بلکه از میدان حیات برمی خیزد. این رویکرد امکان می دهد تا انسجام زیستی، هوش اجتماعی، معنا و اخلاق، نه به عنوان استثنا، بلکه به عنوان پیامد طبیعی ساختار میدان های زنده فهم شوند.
گذار از کنش محوری به فراکنش محوری، گامی ضروری برای فهم عمیق تر حیات، جامعه و اخلاق در جهان پیچیده معاصر است.
منابع پیشنهادی (References – اولیه)
- Maturana, H. & Varela, F. Autopoiesis and Cognition
- Prigogine, I. Order out of Chaos
- Heidegger, M. Being and Time
- Whitehead, A. N. Process and Reality
- Deacon, T. Incomplete Nature
- ملاصدرا، الاسفار الاربعه (حرکت جوهری)