تاب آوری لرزه ای در کلان شهر تهران؛ نقش معماری، شهرسازی و مدیریت شهری در کاهش نابرابری آسیب پذیری بافت های فرسوده

زلزله بزرگ تهران، صرفا یک پیش بینی علمی یا هشدار مقطعی نیست؛ بلکه واقعیتی انباشته شده در لایه های زمین، ساخت وساز و مدیریت شهری است که سال هاست درباره آن سخن گفته می شود، اما مواجهه ای درخور ابعاد فاجعه بارش شکل نگرفته است. تهران، به عنوان یک کلان شهر لرزه خیز، بیش از آن که قربانی زلزله باشد، قربانی انباشت تصمیم های ناتمام، سیاست های کوتاه مدت و غفلت از پیوند میان معماری، شهرسازی و مدیریت ریسک است. در این میان، بافت های فرسوده نه تنها بیشترین آسیب را در زمان وقوع زلزله متحمل خواهند شد، بلکه تجربه نشان داده است که در مرحله پس از بحران نیز، کمترین میزان امدادرسانی، دسترسی و بازتوانی به این بافت ها اختصاص می یابد؛ موضوعی که زلزله را از یک پدیده طبیعی، به یک فاجعه اجتماعی بدل می کند.

📷

مسئولیت این وضعیت، صرفا متوجه طبیعت یا «وقوع زلزله» نیست، بلکه مستقیما به وظایف مدیران شهری، سیاست گذاران حوزه مسکن، و نظام برنامه ریزی شهری بازمی گردد. نبود قوانین الزام آور و کارآمد برای نوسازی ایمن بافت های فرسوده، ضعف در تامین مشوق های واقعی برای ساکنان کم درآمد، و تقدم منافع اقتصادی کوتاه مدت بر ایمنی و تاب آوری شهری، باعث شده است که این بافت ها همچنان در چرخه ای از خطر، فقر و فرسودگی باقی بمانند. نجات تهران از بحران زلزله، بدون اقدام فوری، قاطع و عدالت محور در حوزه قانون گذاری و اجرا، ممکن نیست؛ قوانینی که نوسازی را از یک انتخاب پرهزینه به یک ضرورت عمومی و حق شهروندی تبدیل کند.

از سوی دیگر، کلان شهری که سال هاست با شعار «تهران برای همه» زیست می کند، در عمل برای همه نیست. ساختار فعلی شهر، بیش از آن که پاسخ گوی نیازهای اقشار مختلف باشد، متناسب با زیست اقشار پردرآمد و افراد سالم طراحی و مدیریت شده است. در حالی که اگر حقوق شهروندی به صورت الزام آور برای همه گروه ها از جمله معلولین، بانوان، سالمندان و اقشار کم درآمد در سیاست های شهری نهادینه شود، پیامدهای آن فراتر از عدالت اجتماعی خواهد بود. بهبود کیفیت معماری، ارتقای ایمنی شهر، کاهش آسیب های زیست محیطی و افزایش تاب آوری شهری، همگی در گرو نگاهی است که شهر را نه یک کالای اقتصادی، بلکه یک بستر زیست انسانی و ایمن برای همه شهروندان بداند. زلزله تهران، اگرچه هنوز رخ نداده، اما فرصت اصلاح را نیز به طور نامحدود در اختیار ما نخواهد گذاشت.