تحلیل و ارائه راهکارها برای بهبود فرآیند ترخیص کالا در گمرک

تحلیل و ارائه راهکارها برای بهبود فرآیند ترخیص کالا در گمرک

Eshghi6289@yahoo.comمحسن عشقی

اطلاعات مقاله

نوع مقاله علمی پژوهشی

” چکیده" هدف وبررسی این مقاله برسی و مشکلات ریز و درشت ترخیص کالا در گمرکات اجرائی داخلی ایران میباشد که با استفاده از منابع .سایت های داخلی. وکتاب های قوانین گمرکی .و همچنین اطلاعات شخصی جمع آوری شده است .هدف از این مقاله ارائه راهکارهای علمی و تجربی برای رسیدن به بالاترین سطح از فرآیند ترخیص کالا در گمرکات داخلی ایران میباشد که نقش کلیدی در اقتصاد ایران را دارد. تحقیقا ت علمی و میدانی نشان داده است که هرچه رویه های گمرکی کمتر باشد گمرک بهتر میتواند نسبت به سرعت ترخیص کالا در گمرکات واکنش نشان داد.تا بتوان به بالاترین سطح استاندادرهای بین الملی ترخیص کالا در گمرکات رسید.امروزه میتوان با استفاده از هوش مصنوعی و تکنولوژی روز و مدیریت ریسک در بازرسی های نوین به این امر مهم رسیدکه در ابتدا باید زیر ساختهای لازم و آموزش های لازم در این زمینه انجام شود.البته که باز هم با شرایط آرمانی به دلیل حجم بسیاربالای از کار در حوزه تجارت فاصله زیادی داریم . همچنین در زمینه قوانین و مقررات گمرک نیازمند دیدگاه جدیدی در راستای حذف چالشهای موجو د میباشیم که به خودی خود بررسی این امر مهم خود نیازمند کارشناسان خبره و مسلط به قوانین بین الملی در حوزه تجارت و گمرک است.با توچه به متولی بودن دستگاه گمرک در فرآیند ترخیص ضرورت هماهنگی میان دستگاههای ذی ربط در تشریفات گمرکی میباشد.که یکی از مهمترین دلایل در سرعت بخشیدن ترخیص کالا در گمرکات میاشد.یکی دیگر از بررسی ها وچالشهای موجود ومهم در این ضمینه تخصصی نمودن گمرکات در مورد ترخیص کالاهای خاص میباشد مانند طلا و زعفران که در این ضمینه خوشبختانه تمهیداتی نیز دیده شده است .در بررسی قسمت مهمی دیگر از چالشهای موجود در کندی فرآیند ترخیص کالا در گمرکات که به نظر محقق این مقاله میتواند مهم ترین واثر بخش ترین و کارایی ترین بخش از فرآیند ترخیص کالا باشد استفاده از نیروهای توانمند و کار آمد در این زمینه میباشد.موضوع قاچاق کالا و ترخیص کالا در گمرک یک رابطه دو سویه میباشد.هرچه فرایند ترخیص کالا در گمرکات سریع تر انجام شود دیگر هیچ کس به سمت و سوی قاچاق کالا رو نمی آورد یک از دلایل عمده در جلوگیری از قاچاق کالا راحتی و سهولت در این امر مهم است که با از استفاده از موارد ابتدایی مقاله ذکر شده میتوان به این امر مهم نیز رسید.

واژگان کلیدی:1- ترخیص کالا -.2-گمرک، 3- .مشکلات قوانین4-رویه گمرکی

روش تحقیق به صورت جمع آوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای و دیگر منابع و تجربه و دانش شخصی

مقدمه"”

گمرک به عنوان نهادی که نظم به بخش مبادلات تجار و دروازبان اقتصادی ملتها –همواره نقش محوری در تعیین سرنوشت سیاسی اقتصادی و فرهنگی کشورها ایفا کرده است.همچننین با توجه به نقش حیاتی گمرک در تسهیل تجارت بین الملل اثرمستقیم فرآیند ترخیص برسرعت ،هزینه و کارایی زنجیره تامین این مطالعه تلاش میکند تا با ارائه مدل علمی،راهکارهایی برای ارتقای کارایی گمرکات ارائه دهد.یافته ها نشان داده که عوامل اقتصادی و فنی بیبشترین نقش را در کندی ترخیص کالا ایفا میکنند،در حالی که عوامل انسانی و اداری در اولویت های بعدی قرار دارند یافته ها حاکی ازآن است که بهبود زیر ساخت های فناوری اطلاعات و کاهش هزینه های غیر ضروری میتواند بیش ترین تاثیردرتسریع فرآیند ترخیص داشته باشد،تصمیمات جزیرهای وغیر کارشناسی عامل اصلی کندی ترخیص کالا از گمرکات کشور است. تاریخچه گمرک دارای فراز و نشیب های زیادی در این سرزمین کهن میباشد. از شکوه دوران باستان که کاروان جاده ابریشم تا روزگار وابستگی در دوره قاجارو تلاش و نوسازی در عصر پهلوی در دوران قاجارکه نقطه عطف گمرک در ایران میباشداز یک نهاد سنتی به یک نهاد درآمدی و تامین منابع مالی تبدیل شده است.

تاریخچه تحول گمرک در ایران"

مهمترین روادید در این دوره اعطای امتیاز در زمان ناصرالدین شاه به بارون ژولیس بود که کنترل گمرکات ایران را برای 70سال در اختیار بیگانگان قرار میداد، اگر چه این امتیازات به دلیل مخالفتهای گسترده لغو شده-.پس از مشروطیت با آغاز عصر نوین در ایران نیازمند یک ساختار اداری متمرکز و کار آمد برای گمرک پیش از پیش احساس شده.نقطه عطف این موضوع در دوره رضا شاه پهلوی با استخدام کارال واشارد بلژیکی در سال 1307خورشیدی رقم خورد وی با استخدام مستشاران بلژیکی تدوین اولین قان World customs organization:سازمان جهانی گمرک

یک سازمان بین المللی دولتی که مقر اصلی آن در بروکسل بلژیک است این سازمان برای گستره کارهایش که توسعه قراردهای بین الملی،اندازه گیری و ابزارهایی برای موضوعاتی چون رده بندی کالا،ارزش گذاری کالا،قواعد مبدا،گرد اوری عواید گمرکی ،امنیت زنجیره تامین ،تسهیلات گمرکی بین المللی را برعهد دارد.ون جامع گمرک در ایران رقم خورد

سیرتحولات و تشکیلات گمرک در ایران

*1-دوران باستان و پیش از اسلام هخامنشینان –تا ساسانیان"

*هخامنشینان دراین دوره برای اولین بار یک سیستم مالیاتی و عوارض منظم به نام باج یا حقوق گمرک برای کالاهای وارداتی در مرزها وصول میشد.باجگیریا باجدار مسئول جمع آوری این عوارض بوده اند.

*ساسانیان با رونق جاده ابریشم تشکیلات منظم تری ایجاد شد ه" یک دهم ارزش کالا که در بعضی از منابع نیم درصد ارزش کل کالا عوارض دریافت میکردند.

*2-دوران اسلامی تا پایان صفویه"

*در دوران اسلامی سیستم مالیاتی به صورت خراج تا صفویه ادامه داشته

*دوران صفویه با اوج گیری تجارت به ویژه از طریق جاده ابریشم تشکیلات گمرک پررنگ تر شده عناوینی مانند شاهسوند یا میر شاب برای افرادی به کار میرفت که مسئولیت نظارت بر بازار ،ورود و خروج کالا و اخذ عوارض گمرکی را به عهده داشتندکه در بنادر مهمی مانند بندر عباس نیزادارات گمرکی فعال بوده اند.

*3-دوره قاجار"

دگرگونی در این دوره به بالاترین حد خود برای گمرک در ایران بوده است.

*4-حکومت فتحعلی شاه تا محمد شاه"

سیستم گمرکی بسیار پراکنده سنتی و فاسد بوده هر استان یا شهرستان به صورت جداگانه حاکمان محلی اداره میشده

*5-دوره ناصرالدین شاه(1872م) که امتیاز نامه بوده است که انحصار تمامی امور گمرکی ایران برا ی70سال به بیگانگان داده میشده،البته قابل ذکر است که به طور کامل اجرا نشده

*امتیاز به لازارپولیاکوف (1898م) در عمل کنترل گمرکات شمال ایران به یک تاجر روسی واگذار شده.

*تاسیس اداره گمرک ایران در سال (1901م) با نفوذ روس و انگلیس در دولت ایران با استخدام مستشاران بلژیکی یک اداره کل گمرکات متمرکز تاسیس شده که این آغاز کار متمرکز سازی تشکیلات گمرک در ایران بوده

*6-دوران پهلوی : نوسازی و تشکیلات گمرک مدرن: رضا شاه پهلوی (1307)استخدام کارال واشاردبلژیکی به عنوان ریئس کل گمرک ایران و همچنیین تدوین اولین قانون جامعه در سال 1310و همچنین ایجاد ساختار ادارای منسجم- آموزش ماموران گمرک و استانداردسازی در رویه ها. اگرچه مستشاران بلژیکی در سال1314 ایران را ترک کرده اند اما ساختار ایجاد شده پایدار مانده است

الحاق ایران به کنوانسیون بین المللی تعرفه تجارات9(GATT) درسال 1347که هماهنگی با استانداردهای جهانی افزایش یافته

*7-دوران جمهوری اسلامی از سال 1357تا کنون

*سالهای اولیه انقلاب ملی شدن گمرک با هدف حذف هر گونه وابستگی به نظام پیشین تاکید بر خود کفایی و کنترل واردات دوره پس از جنگ تحمیلی" تغییر تدریجی نقش گمرک از یک نهاد کنترلی – مالیاتی به یک تسهیل گر تجاری . عضویت سازمان جهانی تجارت)که باعث شفافیت سازی تعرفه گذاری منطقی و تسهیل تجارت .WTO) در

جمع بندی نهایی از سنتی به مدرن از غیر متمرکز به متمرکز و از وابستگی به استقلال*1

تحلیل و راهکارهای بهبود فرآیند ترخیص

چکیده اجرایی – فرآیند ترخیص کالا در گمرکات ایران با چالشهای ساختاری متعددی مواجه است که زمان و هزینه مبادلات تجاری را افزایش میدهداین تحلیل و راهکارهای عملی برای تحول دیجیتال ، اصلاحات قانونی و ارتقاء شایستگی تجاری را افزایش میدهد. نشست های چند جانبه کارگروهای گمرکی کشورهای که بیشترین مراودات گمرکی را باهم دارند در راستای تسهیل رویه واردات کالا و ترانزیت بین این کشورها و تشکیل یک کمیته مشترک برای بررسی میدانی مشکلات مرزی و ارائه راهکارهای عملیاتی باعث میشود که فرآیند ترخیص بهبود یابد ،مسائل کلیدی تجارت،چالشهای موجود در مرزهای دو کشوروراهکارهای افزایش ظرفیت باعث بهبود فرآیند ترخیص میشود .همچننین برگزاری نشستها و جلساتی بین تجار و بازرگانان به صورت منظم باعث ارائه و تحلیل راهکارهای بهتری برای ایجاد وحدت و همدلی در زمینه رونق اقتصادی کشور میشود.

1-تحلیل وضعیت موجود و چالشهای کلیدی

1-1چالشهای فنی و فرآیندی که خودش را میتوان به چند مورد تقسیم کرد: 1اتوماسیون ناقص2-سیستم های نرم افزاری پراکنده و عدم یک پارچگی داده ها

1-2فرآیندهای موازی- تکرار عملیات در دستگاههای مختلف

1-3زنجیره بروکراسی -طولانی تر شدن زمان تاثیر و تصدیق

2-چالشهای قانونی و مقرراتی

1-2تعدادمقررات: وجود قوانین متعارض و دستورالعمل های فراگیر و خلق الساعه

2-2شفافیت ناکافی :تفسیرهای مختلف مقررات و رویه های ناهمگون

3-2رویه های سنتی:عدم بروزرسانی مقررات با استاندارهای بین المللی

3-چالشهای زیر ساختی و منابع سازمانی

1-3کمبود نیروهای متخصص نیاز به آموزش و آزمایشگاه های مجهز

2-3تجهیزات محدود کمبود اسکنرهای پیشرفته و آزمایشگاه های مجاز

3-3فشار کار نامتوازن تراکم کاری در بنادر و مراکز اصلی

درشرایطی که تامین سریع و مطمئن کالاها برای تولید کنندگان و وارد کنندگان نقش کلیدی در پایداری زنجیره تامین دارد. برخی رویه های غیر کارشناسی و تصمیمات ناهماهنگ. روند ترخیص کالا از گمرکات کشوررا با چالش جدی روبه رو کرده است.

علی نقیب رئیس کمیسیون پیشین صنعت اتاق بازرگانی تهران با انتقاد از برخی سیاست گذاری ها بدون پشتوانه کارشناسی عنوان کرد: تصمیماتی که به صورت جزیره ای پشت درهای بسته اتخاذ میشوند بدون در نظر گرفتن پیامدهای آن برای تولید کنندگان نه تنها کمکی به بهبود وضعیت اقتصادی نمیکند بلکه موجب رسوب کالا در گمرکات و بنادر نیز می شوند

راه حل پیشنهادی

مشکل

بررسی دقیق مستندات و مشاوره با کارشناس پیش از ثبت نهایی

اظهار ناقص یا نادرست

هماهنگی زود هنگام با سازمانهایی مثل استاندارد،وزارت بهداشت یا انرژی اتمی

عدم دریافت مجوز ازسازمانهای ذی ربط

بررسی وضعیت تامین ارز پیش از ورود کالا به گمرک

تاخیر در تخصیص ارز

ارائه مستندات دقیق در صورت نیازدرخواست تجدید نظر گمرک

اختلاف ارزش گذاری گمرک با فاکتور واقعی

پیگیری اخبار اطلاعیه های رسمی پیش از ورود کالا

تغییر در تعرفه گمرکی در زمان ورود کالا

شناخت دلایل عدم ترخیص کالا در گمرک به شما کمک میکند تا پس از بروز بحران از موانع جلوگیری کنید یا حداقل به درستی با آن مقابله کنید مهمترین عوامل تاثیرگذاردر ترخیص یا کندی فرآیند ترخیص در گمرکات:

1-نقص دراسناد و مدارک2-تاثیر در ترخیص با تامین ارز3-اختلاف در ارزش گذاری کالا4-نبود مجوز از سازمان های ذی ربط5-اشتباه اظهار در کالا6-عدم پرداخت هزینه های گمرکی7-مشکل در حمل نقل بین المللی8-ممنوعیت واردات کالا 9تغییر در قوانین گمرکی10-مشکلات مربوط به ثبت سفارش 11-ابهام در منشاء کالا.

عوامل متعدد و درهم تنیده ای دیگری وجود داردکه باعث علل کندی فرآیند ترخیص کالا در گمرکات میشود.

1-عوامل اداری و بروکراسی

*تشریفات اداری پیچیده و زمان بر:فرآیندهای دستو پاگیر،وجود فرم ها و مدارک متعدد و تعدد مراحل اداری باعث طولانی شدن زمان ترخیص می شود.

*ساماندهی الکترونیکی نا کارآمد: با وجود الکترونیکی شدن بسیاری از فرآیندها ،گاهی ساما نه هایی مانندسیستم یک پارچه گمرکی ایران با مشکلات فنی ،کندی یاقطعی مواجه میشوند که کل فرآیند را متوقف می کند.

*پراکندگی و عدم یکپارچگی ارگانهای ذیرربط:برای ترخیص یک کالا،علاوه بر گمرک،نیازبه تایید از سازمانهای متعدد دیگری مانند استاندارد،وزارت بهداشت،سازمان دامپزشکی و...است.هماهنگی و اخذ مجوز از این ارگان ها که هر کدام فرآیندهای جدا گانه ای دارند ،به شدت زمان بر است.

2-عوامل قانونی و مقرراتی:

*تغییرات مکرر قوانین و مقررات: عدم ثبات در قوانین مرتبط با تجارت ،صاردات و واردات،باعث سردرگمی فعالان اقتصادی و حتی کارکنان گمرک میشود.

*تعابیر متفاوت از مقررات:گاهی اوقات تفسیر قوانین توسط مدیران یا کارشناسان مختلف گمرکی یکسان نیست که منجرب به بلاتکلیفی و تاخیردر تصمیم گیری میشود

*مقررات دست و پاگیروغیر شفاف:برخی مقررات به گونه ای هستند که فضای مانوربرای تفسیرهای سلیقه ای را بازمیگذارند یا به دلیل شفاف نبودن،نیاز به مکاتبات و استعلامات مکرر دارد

3-عوامل زیرساختی و فنی

*کمبود امکانات و تجهیزات در گمرکات:کمبود اسکنرهای کانتینری،دستگاههای بازرسی پیشرفته و آزمایشگاه های مجهز در برخی گمرکات باعث میشود که بررسی کالاها زمان بیشتری صرف شود یا کالاها به مکان های دیگرمنتقل شوند.

*کمبود نیروی انسانی متخصص و کارآزموده: در برخی موارد،تعداد کارشناسان گمرکی برای رسیدگی به حجم کالاهای وارداتی کافی نیست.همچننین،آموزش ناکافی نیروها برای کار با سامانه های جددید یا مقررات پیچیده میتواند باعث کندی شود.

*ضعف درزیرساختهای حمل و نقل و انبار داری:ترافیک سنگین در مبادی ورودی،کمبود انبارهای مناسب و استاندارد درلجستیک،باعث انباشت کالاها وتاخیر در رسیدگی میشود.

4-عوارض اقتصادی و مالی

*ابهام در تعیین ارزش کالا و حقوق گمرکی:

اختلاف نظربین واردکننده وگمرک بر سر ارزش کالا(برای محاسبه حقوق گمرکی) یکی از رایج ترین دلایل توقیف ترخیص کالا است.این فرآیند که به تعیین ارزش معروف است میتواند بسیار طولانی شود.

*مشکلات مربوط به تامیین ارز و مقررات ارزی: نوسانات نرخ ارزو پیچیدگی های مربوط به تامین ارزبرای پرداخت حقوق و عوارض گمرکی میتواند فرآیند ترخیص را به تاخیر بیندازد.

*فشارهای مالی بر وارد کنندگان:هزینه های بالای انبار داری در گمرک به ازای هر روز تاخیر فشار مالی زیادیی بر وارد کنندگان وارد میکند و گاهی آن ها را وادار میکند تا برای تسریع در کار ،راه های غیر رسمی را در پیش بگیرند که خود میتواند به فساد دامن بزند.

5-عوامل سیاسی و بین المللی

*تحریم های بین المللی: تحریم ها دسترسی به سیستم های مالی جهانی،انتقال پول و همچنین واردات برخی کالاهای خاص را با مشکل مواجه کرده است.این موضوع باعث میشود بررسی و ترخیص این دسته از کالاها با حساسیت و زمان بیشتری انجام شود.

*سیاستهای کلان اقتصادی: سیاست های کلی دولت در زمینه واردات مانند محدودیتهای وارداتی برای حمایت از تولید داخل میتواند باعث ایجاد پروسه های اضافی برای اخذ مجوز و افزایش نظارت ها شود.

جمع بندی این بخش کندی فرآیند ترخیص کالا در گمرکات ایران یک مسئله سیبستمی است و نمیتوان آن را تنها به یک علت خاص نسبت داد.این مشکل نتیجه ترکیبی از برو کراسی پیچیده ، قوانین متغییر،زیر ساختهای ناکافی، چالشهای اقتصادی و عوامل سیاسی. راه حل این مشکل نیز نیازمند یک عزم ملی و رویکرد جامع شامل ساده سازی مقررات، توسعه واقعی دولت الکترونیک، افزایش شفافیت، تقویت زیر ساخت های فنی و انسانی گمرکات و هماهنگی بیشتر بین تمام نهادهای ذیربط در فرآیند ترخیص تجارت خارجی است

6-عوامل ومشکلات اظهار کننده دراسناد ترخیص

گزینه اول "ثبت سفارش کالا مستلزم این است که به طور دقیق معلوم شود متقاضی برای چه کالایی درخواست تسلیم میکند.پیش فاکتور را هم که ارائه میدهد باید به طور صریح و شفاف نام و نوع کالا را بیان نماید. با این حال چون فرض براین است که با همین بیان کلی(لوازم یدکی اتومبیل سواری)ثبت سفارش را پذیرفته اند.باید منتظر پیامدهای زیان باری بودکه در صورت اظهار کالابا همین مشخصات غیر شفاف متوجه صاحب کالا میشود

نکات مهم"

1)پیش فاکتور باید نام نوع کالا و سایر مشخصات آن را به گونه ای بیان نماید که از غیر خود آن کالا قابل تمییز باشد. قید عبارت کلی حتی اگر در مرحله ثبت سفارش مورد توجه قرار نگیرد،بعد از ورود یا در جریان اظهاریا ارزیابی کالا ،حداقل منجر به ایستایی و تاخیر در ترخیص کالا میشود

2) اطلاعاتی که معمولا در یک پیش فاکتورباید انتظارداشته باشند عبارتند از:

تاریخ صدور ،مهلت اعتباراز تاریخ صدور،مشخصات خریدار مشخصات فروشنده نام و نوع کالا به طور شفاف سایر مشخصات کامل شامل ویژگی های فیزیکی یا شیمیایی، فنی مقدار ارزش کالا کد کالا مشخصات بسته بندی کشور مبدا شرایط تحویل تاریخ و نحوه حمل شرایط پرداخت بازر سی های فنی تکلیف بیمه که باید ذکر شوند

یکی از موارد مهم بروز اختلاف بین گمرک و اظهار کننده قبل از ترخیص باعث به وجود امدن کندی ترخیص کالا در گمرکات میشود.

اختلاف بین گمرک و اظهار کننده برای ارزش کالا باعث کندی فرآیند ترخیص کالا در گمرکات میباشد که یکی از مهمترین علل فرآیند ترخیص میباشد.به تور مثال میتوان راهکاری در این خصوص به صورت قانونی بیان کرد

1-مابه التفاوت را به علاوه جریمه متعلق به اظهارخلاف را به صورت سپرده نقدی یا ضمانت نامه بانکی تودیع و کالا را ترخیص نماید و سپسس گمرک با مرکز مکاتبه ومنتظر اعلام نظر قطعی شوند

پلتفرم یکپارچه ترخیص

راهکارهای تحول ساز***

ثبت یکپارچه اطلاعات

پیش پردازش هوشمند

اتصال تمامی ذینفعان

درگاه واحد تجاری

تک سامانه ای شدن

1تحول دیجیتال یکپارچه

اقدامات عملی: راه اندازی پلتفرم های ترخیص هوشمند

پیاده سازی سیستم کاربردیCPRE-ARRIVALPROCESSING

توسعه مدیریت ریسک یک پارچه

اصللاحات ساختار فرآیند تسهیل مقرراتREgulatory facilitatlion

یک سازی تعرفه ها و روحیه ها

حذف مجوزهای غیر ضروری

بهبود هماهنگی بین دستگاهها:1*-تعیین متولی واحد برای هر گروه کالایی2*-ایجاد مراکز ساماندهی مشترک ترخیص

2-توسعه مدیریت منابع انسانی و فن آوری

3-برنامه توانمند سازی

1-1*آموزش تخصصی بر اساس استانداردها

1-2*استقرار سیستم انگیزشی عملکرد محور

4- توسعه متخصصان لجستیک

1-4ارتقاء زیر ساخت فن آوری

2-4نسب اسکنرهای پیشرفته کانتینری

3-4تجهیز آزمایشگاه مرزی

4-4راه اندازی سامانه دریایی هوشمند

5-مراحل برنامه اجرایی:

فاز اول(6ماه)

راه اندازی سامانه اطلاع رسانی

حذف 30درصداز مجوزهای غیر ضروری

آموزش 2000نیروی متخصص

فاز دوم(12ماه

1-اجرای کامل سیستم 2-نصب اسکنردر 10گمرک اصلی3-حذف 50درصد زمان تر خیص

فاز سوم (18ماه)پیاده سازی کامل ترخیص بدون توقف.یک پارچه سازی با پلتفرم بین المللی

یکی از عوامل مهم دپوی کالا در گمرکات موضوع استاندارد بدون کالا است

طی سالهای اخیر موضوع استاندارد کالاهای وارداتی به یکی از مهمترین محورهای اختلاف میان سازمانهای ملی استاندارد ایران و دستگاه های متولی تجارت خارجی از جمله وزارت صنعت،معدن تجارت و گمرک ایران تبدیل شده است، این اختلاف ها نه تنها فرآیند تجارت خارجی را با چالش رو به رو کرده بلکه موجب افزایش زمان ترخیص، سردرگمی فعالان اقتصادی ورشد هزینه های مبادله شده است آنچه واضح است و به نظر می رسد این است که استانداردها نه تنها ابزارکنترل کیفیت و ایمنی کالاها در داخل کشور هستند بلکه کلید ورود به بازارهای جهانی وبهبود روابط شرکای تجاری بین الملل محسوب میشوند با این حال ،ضعف در نظارت،ناهماهنگی میان نهادها و تفاوت های فنی با استانداردهای جهانی سبب شده است که یکی ازعوامل مهم در فرآیند ترخیص کالا در گمرکات باشد.

اختلاف اساسی بر سر چیست؟

سازمان استاندارد معتقد است ، برخی شاخص های کیفی به ویژه در حوزه های الکترونیکی، ایمنی، آلایندگی مصرف انرژی مواداولیه باید بدون کمترین انعطاف اجرا شود، در مقابل دستگاهای تجاری میگویند برخی از این شاخص ها با استانداردهای بین المللی همخوان نیست هزینه اعمال آنها برای وارد کنندگان بسیار بالاست و سرعت تامین کالاهای ضروری را کاهش میدهد، به گونه ای که سازمان استاندارد بسیار از گروهای کالایی را مشمول استاندارد و اجبار میداند اما وزارت صمت میگوید باید برای کالاهای استراتژیک بخصوص در زمان کمبودوتحریم- استاندارد کفایت شده از کشور مبدا پذیرفته شود. در حالی که سازمان استاندارد معتقد است کنترل پس از ورود ریسک کالاهای غیر استاندارد، سمت سوی برخی وارد کنندگان را به مسیرهای غیر رسمی سوق میدهد. کارشناسان حوزه تجارت و استاندارد معتقدند برای کاهش تنش ها باید بر خی اقدامات در دستور کار قرار گیرد.

1-تشکیل شورای عالی استاندارد های جهانی شورای مشترک میان سازمان استاندارد،وزارت صمت، گمرک و تشکل های بخش خصوصی

2-همچنین با یک پارچه سازی سامانه ها میتوان یک بانک اطلاعتی ایجاد کرد.

جمع بندی اختلاف میان سازمان ملی استاندارد تجاری در موضوع استاندارد کالاهای وارداتی امروزه بر یکی از چالشهای جدی تجارت خارجی کشور تبدیل شده است این اختلاف ریشه در فقدان یک متولی واحد،ضعف نظام ارزیابی .ریسک و استاندارد کالا است ، و نتیجه آن افزایش زمان ترخیص – قاچاق- افزایش هزینه های مبادله و بی ثباتی در بازار است

جامعه اماری شاخص های کلیدی عملکرد

هدف 24 ماهه

هدف 12 ماهه

وضعیت کنونی

شاخص

3-5 روز

7-10 روز

15-20 روز

میانگین زمان ترخیص

3-4 مرحله

6-8 مرحله

12-18 مرحله

تعداد مراحل ترخیص

5-7 درصد

8-10 درصد

12-15 درصد ارزش کالا

هزینه ترخیص

85 درصد

65 درصد

45 درصد

سطح رضایت تجار

سه راهکار پیشنهادی

1-کوتاه مدت –تسهیل فرآیند موجود

2-میان مدت-اصلاحات ساختاری

3-بلندمدت تحول دیجیتال کامل

قابل ذکر است اجرای موفق این راهکارها در گمرک که موتورمحرک تجارت خارجی به حساب می آید رقابت پذیری اقتصادی ملی را ارتقاء میدهد

اهم وظایف گمرک در ایران

اخذ حقوق و عوارض گمرکی

کنترل اسنادی

کنترل بهداشتی

کنترل قرنطینه ای

کنترل اقتصادی

مشکل کندی ترخیص کالا در گمرکات ایران آنقدر جند وجهی وریشه دار است که میتوان بارها از زوایای مختف با آن نگاه کرد.

1-چرخه های معیوب و عوامل نهفته

1-1چرخه معیوب عدم اعتماد و کنترل افراطی

*ریشه" به دلیل سابقه قاچاق، فرار مالیاتی و نگرانی از خروج ارز سیستم به شدت کنترل محور و بد بینانه طراحی شده است

*نتیجه"برای کاهش ریسک قوانین و رویه های جدید و دست پاگیراضافه میشوند.این باعث کندی بیشتر میشود

*واکنش"تجاربرای دور زدن این کندی به روشهای غیر رسمی متوسل میشوند

*بازخورد" سیستم این واکنش را تایید کننده نیاز به کنترل بیشتر میبیند.پس قوانین را باز هم سخت تر میکند و این چرخه معیوب تکرار میشوند.

2-مشکل "تعیین ارزش کالا سرمنشاءبسیاری ازدرگیریها

/اختلاف فاحش نرخ ارز:وقتی نرخ ارزترجیحی یا چند نرخی وجود داشته باشد.وارد کنند سعی میکند با اظهار ارزش پایین تر ارز ارزان تری بگیرد

/بانک اطلاعاتی نا کارآمد: سیستم ارزیابی گمرک پایگاه ارزش اغلب به روز نیست و قیمت های جهانی را به درستی منعکس نمیکند

/روش قدیمی مرجع :در بسیاری موارد کارشناسان گمرک به قضاوت شخصی مرجع خود متکی است که قابل اعتراض و پیگیری طولانی است

/برای کالاهای نوظهور:برای کالاهای جدید یا با مدل های متنوع (مثل لوازم الکترونیکی)هیچ معیارشفافی وجود ندارد وفرآیند کمیسیون ارزرش بسیار زمان بر است.

3-فساد سیستماتیک(به عنوان یک علت و معلول همزمان)

/کندی پیچیدگی خودش بیشتر فساد ایجاد میکند وقتی یک تاجر به دلیل هزینه های سنگین دیرکرد در آستانه ورشکستگی است حاضر میشود برای عجله در کار رشوه بدهد.

از طرفی برخی ماموران یا دلالان ممکن است عمدا فرآیند را کند کنند تا انگیزه برای پرداخت رشوه ایجاد شود.این فساد کیفیت کار و انگیزه بهبود سیستم را از بین میبرد.

4-مشکلات انسانی و فرهنگی:

ترس از تصمیم گیری به دلیل برخوردهای قهری با خطا ها،کارمندان گمرک ترجیح میدهند کمترین ریسک را بپذیرند بنا براین کالا را برای استعلام های بیشستر نگه میدارند یا پرونده را به مدیر ارجاع میدهند که خود باعث تراکم است

/دانش ناکافی: قوانین پیچیده و فن آوری های جدید نیازبه آموزش مستمر دارد.آموزشهای فورمالیته وبی بازده،کارایی را افزایش نمیدهد

****راه حل ریشه ای (چه میشود کرد؟)****

1.اتوماسیون واقعی و هوشمند: استفاده از هوش مصنوعی برای ارزیابی خطر

سیستم هوشمند پروندهای کم خطر(وارکنندگان با سابقه خوب)کالاهای معمولی را به سرعت و به صورت خودکار عبور دهد و نیروها فقط بر روی پروندهای پر خطر متمرکز شوند.

2. پنجره واحد متمرکز و دیجیتال: نمایندگان تمام سازمانها در یک مکان حاضر باشندو استعلام ها به صورت الکترونیک و آنی بین سامنه های یک پارچه رد و بدل شود.

3.شفاف سازی کامل: تمام مراحل ،هزینه ها زمان های استاندارد و مسئول هر مرحله به صورت آنلاین

وبرای واردکننده قابل رصد باشد (مانند رهگیری مرسوله پستی)

مقایسه گمرک ایران و استرالیا

رویه ترخیص کالا در گمرک استرالیا Customs clearance process

ارزش محموله چقدر است؟

بیشتر از 1000 دلار استرالیا کمتر از 1000 دلار استرالیا

آیا شرکت از RGS پیروی می کند؟

RGS به معنای ریموت یا سرور

آیا کالا در دسته محصولات نظارتی است ؟

بله خیر بله خیر

ترخیص خودکار

No formal entry

معاف از مالیات و عوارض

اظهارنامه رویه سبک

Informal clearance

معاف از مالیات اما نیاز به مجوز

اظهار تجاری

Self assessed clearance

پرداخت مالیات براساس اظهار خود

اظهارنامه کامل

Full import declaration

پرداخت مالیات و عوارض

رویه و روشهای اصلی گمرک در ایران

هدف از مراجعه به گمرک ؟

ترخیص موقت

ورود کالای مسافر

معافیت موقت از پرداخت اخذ تضمین

مطابق با مقررات بخشهای مخصوص مسافران

رویه و روشهای اصلی گمرکی در ایران

رویه های ویژه جانبی

تشریفات اداری و پنجره واحد فرآیند یکپارچه الکترونیکی

تعرفه بندی و ارزیابی کالا و تعیین ارزش حقوق

انبارهای گمرکی نگهداری موقت

عبور کالا از قلمرو گمرکی ترانزیت

خروج کالا از قلمرو گمرکی صادرات

ورود کالا به قلمرو گمرکی واردات

مبدا و مقصد کالا

مبدا و مقصد کالا

ترانزیت به داخل کاپوتاژ

بندر انزلی_ بندر ایرانی

ترانزیت خارجی

خارج ایران خارج

تحت نظارت گمرک از نقطه ورود تا خروج

جابجایی دریایی بین دو گمرک داخلی

نوع کالای صادراتی

صادرات کالای همراه مسافر

صدور موقت برای تعمیر یا نمایش

صادرات قطعی

ضرورت بازگشت کالا به کشور ترخیص قطعی در خارج

معاف از حقوق گمرکی مطابق با سیاست های تشویقی

وضعیت کالای وارداتی

ترخیص قطعی واردات قطعی

پرداخت حقوق و عوارض اخذ کلیه مجوزها

نتیجه گیری (مقایسه ایران و استرالیا)

یک از دلایل کندی فرآیند ترخیص کالا در کشور ایران و استرالیا داشتن رویه های متعدد و زیاد میباشد

کشور استرالیا با کمترین رویه های گمرکی

یکی از پر سرعت ترین فرآیند ترخیص کالا در گمرکات جهان را دارد آن هم به دلیل یک چارت بسیار مشخص و کم در رویه های گمرک

نمونه ای از کندی فرآیند ترخیص کالا در گمرکات ،دپوی مواد اولیه پشت درب گمرکات.، تولید در بحران/*بانک مرکزی و گمرک کجا ایستاده اند؟

قفل شدن واردات مواد اولیه میان بانک مرکزی وگمرک،حالا به یکی از جدی ترین تهدیدها برای تداوم فعالیت واحدهای تولیدی تبدیل شده است، تهدیدی که نه از بیرون مرزها ، بلکه از دل سیاست های داخلی نشات میگرد و میتواند هزینه های سنگین برای تولید ملی داشته باشد.آیا صدای فعالان اقتصادی به گوش تصمیم گیران اقتصادی کشور میرسد یا در پیچ وخم سیاست گذاری کم میشود،؟

به گزارش سرویس اقتصادی تابناک،. در ماه های اخیر،هم زمان با تشدید سیاستهای ارزی بانک مرکزی،روند ترخیص کالا در گمرکات کشور نیز با کندی کم سابقه ای مواجه شده است.نتیجه این هم افزایی منفی دپوی گسترده مواداولیه در انبار های گمرکی و اختلال جدی در زنجیره تولید بوده است.آن هم در شرایطی که واحدهای تولید کشور حتی در دوران جنگ دوازده روزه، بدون توقف به فعالیت های خود ادامه دادند اما اکنون در برابر بروکراسی داخلی و تصمیمات غیر کارشناسی ،بیش از هر زمان دیگری آسیب پذیر شده اند. فعالان اقتصادی میگویند بانک مرکزی از مسیر محدود سازی تخصیص ارز و اعمال سخت گیری های فراتر از عرف تجاری و گمرک نیز از طریق عدم صدور به موقع مجوز ترخیص ،عملا واردات مواد اولیه را به بن بست کشانده اند. یک تولید کننده در گفت وگو با خبرنگارمیگوید(کالا وارد شده،حق قانونی پرداخت شده اما در گمرک متوقف شده. چون یا بانک مرکزی تایید نهایی تخصیص ارز را به تعویق می اندازد یا گمرک ترخیص را منوط به استعلام هایی میکند که زمان مشخص ندارد.

نمونه بارز این وضعیت، مالتودکسترین به عنوان مواد اولیه کلیدی در صنایع غذایی و دارویی است .به گفته فعلان این حوزه حتی اگر این کالا با نرخ ارز آزاد هم وارد شود با قیمت متعادل تری در بازار داشته،اما دپوی آن در گمرکات و بلاتکلیفی میان بانک مرکزی و گمرک موجب شده بازار داخلی با کمبود مصنوعی وافزایش قیمت مواجه شود .این دوگانگی قیمت نه ناشی از واقعیت های بازار جهانی ،بلکه محصول مستقیم سیاستهای قفل کننده داخلی است.

آنچه نگرانی ها را تشدید میکند تناقص آشکار میان شعار رسمی "حمایت از تولید" و عملکرد دستگاه ها

های اجرایی است.

جمع بندی:

کندی فرآیند ترخیص کالا در گمرکات ایران یک مسئله سیستمی است و نمیتوان آن را تنها به یک علت خاص نسبت داد. این مشکل نتیجه ترکیبی از بروکراسی پیچیده، قوانین متغیر،زیرساختهای ناکافی چالشهای اقتصادی و عوامل سیاسی است.راه حل این مشکل نیازمند عزم ملی ورویکردی جامع شامل ساده سازی مقررات،توسعه واقعی دولت الکترونیک،افزایش شفافیت،تقویت زیرساختهای فنی ونیروی انسانی گمرکات و هماهنگی بیشتر بین تمام نهادهای دخیل در فرآیند تجارت خارجی است. 

تشکر و قدردانی:ACKNOWLEDGMENTS

با تشکر و تقدیر به محضر اساتید ارزشمندجناب اقای دکتر احمدی حجتی رئیس کل اسبق گمرک ایران ،زنده یاد جناب اقای مجید پارسا از مدیران شایسته و صدیق در ایران و همچنین همکار و استاد ارجمندم جناب اقای مازیار شیبانی

منابع"

20252024-2023-:اینکوتمرز

revise kyoto conventionانتشارات و گزارشهای تحقیقاتی و استاندادهای بین المللی مولف علیرضا مقدسی،ابراهیم زارعی چاپ 1391تعدادصفحه 202 مانند کنوانسیون کیوتو"

اصلی ترین مرجع حاوی کنوانسیونهای کنوانسیون وین 1969کنوانسیون ژنو1949- استانداردها مثل ابزار آموزش و اخرین اخبار

ترمینولوژی گمرک- تالیف غلام رضا طاهری 1398/302صفحه

حل المسائل گمرکی مولف رضا بنایی چاپ اول 1395 /114صفحه شرکت چاپ نشر بازرگانی

سایت سازمان جهانی گمرک(WCO)

سازمان تجارت جهانی به ویژه بخش موافقت نامه تسهیل تجارتWTO”

قوانین امورگمرکی" مصوب 22/8/1390مجلس شورای اسلامی وآیین نامه اجرایی آن مصوب 6/12/1391هیئت وزیران به انظمام یاداشتهای توضیحی

کنوانسیون تجارت و توسعه ملل متحد گزارش های تحلیلی در مورد تجارت گمرک unctad.org

3/5/2023Springer linkکتاب و مقالات در حوزه حقوق تجارت و مدیریت گمرک:

گمرک و ترخیص کالا مولف علیرضا فرامرزی چاپ اول 1388

گمرک و نکته های مفید رضا بنایی108صفحه .چاپ نشر بازرگانی 1396

مقررات صادرات وواردات شرکت چاپ ونشربازرگانی مصوب 4/7/1372مجلس شورای اسلامی وآیین نامه اجرایی آن به ضمیمه جدول مقررات صادرات و واردات 1402تهیه وتنظیم ادراه کل مقررات صادرات و واردات وزارت بازرگانی.

2/5/2025Science Directمجموع وسیعی از مقالات در زمینه تجارت :

Jstor Eمجلات قدیمی در حوزه اقتصاد و تجارت:

منابع آنلاین سازمانهای بین المللی

7 /2 /2023www.shahrekhabar.com

7 /8 /2025www.baradairsea.com

WWW.tabnak.ir

EXPORT-IMPORT REGULATION ACT THE EXECUTIVE ORDINACE OF LAW ON

EXPORT-IMPORT REGULATIONS 2023-2024

WWW.WTO.Org (trade facilitation Agreement)

world customse organization

www.WTO.com

www.wcoomd.org