نگاهی بلاغی و ادبی به سوره فیل در قرآن کریم

نگاهی بلاغی و ادبی به سوره فیل در قرآن کریم

سوره فیل یکی از سوره های قرآن کریم است که به موضوع لشکرکشی (ابرهه) از یمن به سوی مکه و از بین بردن خانه کعبه به جهت نفوذ و قدرت مکه و خانه کعبه و استقبال و زیارت مردمان از آن نازل شده است.ابرهه با فیل های خود که سلاحی ارزشمند بود به سمت این سرزمین حرکت کرد که خانه کعبه را ویران کند و قدرت را به یمن و حبشه برگرداند اما خداوند با فرستادن پرندگان ابابیل به صورت دسته دسته و با انداختن کلوخ های سنگی بر سرشان آنها را نابود ساخت.

حالا برویم سراغ بررسی لایه های ادبی و بلاغی این سوره:

﴿ا لم تر کیف فعل ربک باصحاب الفیل (1) ا لم یجعل کیدهم فی تضلیل (2) و ارسل علیهم طیرا ابابیل (3) ترمیهم بحجاره من سجیل (4) فجعلهم کعصف ماکول(5).

۱-استفاده از واژگان دقیق و مناسب با موضوع:

خداوند در آیه اول از واژه (ربک) استفاده کرد به جای (الله). (ربک) به معنای (پروردگار تو) استفاده از این واژه نشان از این دارد که خداوند می خواهد متذکر شود مربی همیشه حواسش به متربیان و پرورش یافتگان خود هست و آنان را زیر نظر دارد و به جا و به موقع و در هنگام خطر حضور خواهد یافت. همچنین صمیمت و نزدیکی مربی و متربی یا خدا و بندگان در استفاده از این واژه ملموس است. همچنین آوردن ادات استفهام (ا) در ابتدای آیه معنای استفهام انکاری و تعجب و شگفتی می دهد.

۲-استفاده فعل های متناسب با زمان و مکان:

در زبان عربی ماضی نقلی منفی به صورت فعل لم+فعل مضارع بیان می شود و (لم تر) هم معنای ماضی نقلی منفی می دهد یعنی (آیا ندیدی) و ماضی نقلی هم یعنی فعلی که در گذشته رخ داده اما اثر و جای پای آن هست و پند و درس آن می تواند ماندگار باشد که به خوبی با مضمون داستان و پند آن هماهنگی دارد.

۳-تشبیهات و استعارات زیبا:

در این آیات تشبیهات و استعارات زیبایی است. مثلا "فجعلهم کعصف ماکول" تصویرگر سپاه ابرهه است که بر اثر ریزش کلوخ های سنگی بر سرشان به ته مانده گیاه های خردشده و ریزشده تبدیل شدند که حاکی از نوع مرگ حقیرگونه آنها دارد.

(عصف ماکول) یعنی گیاه خرد شده و ریزشده که حیوانات می خورند.

۴-استفاده از واژگان با آهنگ و وزن های هماهنگ و متناسب:

عبارت (طیرا ابابیل) خیلی زیبا به ریتم و آهنگ فراز و فرود پرندگان گروهی بالای سر لشکر ابرهه اشاره می کند.

حرف (طاء) جزء حروف شدت عربی است و آوای آن به شدت و بلندی پرواز پرندگان اشاره می کند و همچنین حرف (یاء) هم همچنان به بر فراز بودن پرندگان را نشان می دهدو حرف (راء) جزء حروف مجهور و آشکار است و ادامه بالابودن این پرندگان بر فراز را می رساند. حرف (ا) به عنوان حرف مجهور و صدای بلند بر اول کلمه (ابابیل) به بالابودن این پرندگان در آسمان دلالت دارد و بعد به (بیل) ختم می شود که به کشیدگی و استمرار پرواز این پرندگان اشاره دارد.گویی این حروف با آهنگ خودشان چگونگی بالا و پایین رفتن پرندگان و نظم و هماهنگی شان را ترسیم می کند.

۵-نظم و هماهنگی واژگان با هم:

 در این آیه، کلمه "ترمی" (پرتاب کردن) با "بحجاره" (سنگریزه ها) و "من سجیل" (از جنس گل) هماهنگی و تناسب خوبی دارد.

نکره و با تنوین و مفرد آمدن کلمه (حجاره) یعنی (یک سنگریزه) بر تحقیر لشکر ابرهه دلالت دارد.

 "ترمی" که فعل پرتاب کردن است، نشان می دهد که چیزی پرتاب می شود.

 "بحجاره" نشان می دهد که آن چیز پرتاب شده، سنگریزه ها هستند.

"من سجیل" که به معنای از جنس گل است، به نوع سنگریزه ها اشاره می کند که از گل خشک شده یا خاک هستند.

نظم و هماهنگی واژگان در این آیه به گونه ای است که تصویر روشنی از صحنه پرتاب سنگریزه ها به تصویر می کشد و به خوبی مفهوم را منتقل می کند.

✍به قلم:

#امیرحسین_گلشنی

۱۴۰۴/۱۱/۹

https://eitaa.com/daryayeAmiqeArabi