هنرمقاومت در ایران و سایر کشورها (۱)

هنر مقاومت در مفهوم کلی، تجلی اراده جمعی برای ایستادگی در برابر ظلم، اشغال، استعمار یا سلطه فرهنگی است. این نوع هنر، صرفا ابزار بیان زیبایی شناسانه نیست بلکه حامل پیام اجتماعی و سیاسی است که هویت جمعی ملتها را در شرایط بحرانی شکل میدهد. هنر مقاومت یک پدیده جهان شمول است که در طول تاریخ و در تقابل با قدرتهای مسلط، قومها و ملتها را وادار به خلق بیانیه های هنری کرده است. این بیانیه ها نه تنها تاریخ زمانه خود را ثبت میکنند، بلکه زیربنای هویت مبارزاتی نسلهای آینده را نیز فراهم می آورند. از هنر مقاومت می توان بعنوان یک هنر متعهد و مسئول نام برد. در ایران، این مفهوم با ویژگیهای خاص خود ظهور و نمود پیدا کرده است. هنر مقاومت در ایران پس از انقلاب اسلامی 1357 و به طور مشخص در دوران جنگ تحمیلی و دفاع مقدس از 1359 لغایت 1367 به اوج شکوفایی خود رسید. این دوره شاهد تولید انبوه آثار در حوزه های مختلفی چون شعر، نقاشی، پوستر، فیلم، تئاتر و موسیقی بود که هدف اصلی آنها تقویت روحیه عمومی، ثبت وقایع جنگ و ترویج ارزشهای انقلابی بود.

- در سایر کشورها نیز، از بسترهای متفاوت جغرافیایی و سیاسی، هنر مقاومت، نقشی محوری ایفا کرده است. در آمریکای لاتین، هنرمندان در برابر دیکتاتوریهای نظامی، و در فلسطین، در برابر اشغالگری، از هنر به عنوان سلاحی نمادین علیه سرکوب استفاده کرده اند. در آفریقای جنوبی، هنر ابزاری قدرتمند برای مبارزه با سیستم آپارتاید و مطالبه عدالت نژادی بود. این تنوع در بسترها، مطالعه تطبیقی این پدیده را ضروری می سازد تا نقاط اشتراک جهانی و تفاوتهای بومی آن مشخص شود.هنر مقاومت را نمیتوان در چارچوبهای زیبایی شناسی صرف تعریف کرد؛ زیرا غایت آن، تغییر وضعیت موجود و تاثیرگذاری بر افکار عمومی است. این هنر بر دو پایه نظری اساسی استوار است:

زیبایی شناسی اعتراضی: در این رویکرد، ارزش هنری یک اثر نه در فرم پیچیده یا زیبایی شناختی انتزاعی، بلکه درتوانایی اش برای برانگیختن احساسات عمومی، افشای حقیقت سرکوب شده و دعوت به کنش اجتماعی تعریف میشود. زیبایی شناسی اعتراضی اغلب ساده، مستقیم و قابل فهم برای توده مردم است. فرمهای سریع و قابل تکثیر مانند پوستر، گرافیک دیواری و ترانه های اعتراضی، ابزارهای اصلی این جریان هستند. از منظر نظری، این مفهوم با نظریه "هنر به مثابه عمل" هم راستا است.

حافظه جمعی: هنرمند مقاومت، صرفا خالق اثر نیست؛ بلکه وظیفه دارد روایت رسمی سرکوبگر را به چالش بکشد و حافظه تاریخی و اسطوره های ملت را بازتولید کند. هنر مقاومت، پیوندی ناگسستنی با خاطرات تاریخی، شهیدان، قهرمانان ملی و رنجهای مشترک دارد. این امر به خلق یک هویت جمعی مستحکم کمک میکند که در برابر تلاشهای دشمن برای محو یا تحریف تاریخ، مقاومت کند. مانند اشعار و خاطرات جنگ در ادبیات مقاومت که نقش محوری در تثبیت این حافظه ایفا میکند.

همپوشانی با نظریه های جدید: در تحلیلهای معاصر، هنر مقاومت با مفاهیم گسترده تری همپوشانی دارد مثلا: هنر اجتماعی تاکید بر تاثیر مستقیم بر ساختارهای اجتماعی دارد، هنر سیاسی هدف گیری مستقیم بر نهادهای قدرت را دارد و از طرفی نیز هنر هویت ساز، در بازتعریف و تقویت هویت ملی یا قومی در برابر تهدید خارجی نقش دارد.

هنر مقاومت در ایران: هنر مقاومت در ایران دارای یک مسیر تاریخی مشخص است که با تحولات سیاسی و نظامی کشور گره خورده است. سه دوره اصلی بر شکل گیری آن تاثیرگذار بوده اند:

الف - دوران انقلاب اسلامی و سالهای آغازین پیش از 1357

پیش از پیروزی انقلاب، هنر مقاومت بیشتر در قالب ادبیات زیرزمینی، شعر نو انقلابی و استفاده از نمادهای مذهبی برای اشاره به مبارزات سیاسی شکل گرفت. پس از 1357، این هنر با مضامین «قیام»، «عدالت»، «شهادت» و «نفی سلطه» هویت یافت. پوسترها، عکسهای مستند از تظاهرات و تصویرسازیهای مذهبی با محوریت چهره های انقلابی یا ائمه، ابزارهای اصلی این دوره بودند. حجم تولیدات در این دوره نشان دهنده عزم جدی برای جایگزینی گفتمان هنری پیشین بود.

ب - دوران دفاع مقدس ( جنگ ایران و عراق ) و جنگ 12 روزه

دفاع مقدس به عنوان یک تجربه وجودی و حماسی ملی، بزرگترین کاتالیزور برای هنر مقاومت شد. این دوره، نقطه اوج هنر مقاومت ایران با فعالیتهایی همچون موارد ذیل است:

نقاشی دیواری و جبهه: هنرمندان خودجوش و تحصیلکرده با میل و رغبت خود مستقیما به مناطق جنگی اعزام میشدند تا لحظات نبرد را ثبت کنند. این نقاشیها، که اغلب درپناهگاه ها یا جبهه نقاشی میشدند، بیانگر و روایتگر واقعیتهای خشن جنگ و در عین حال، پایداری رزمندگان کشور عزیزمان در جبهه های حق علیه باطل بودند .

ادبیات جبهه: شامل شعر دفاع مقدس، خاطره نویسی و داستانهای کوتاه با محوریت ایثار و اخلاص از روایتگری راویان جبهه و جنگ هشت سال دفاع مقدس انقلاب اسلامی ایران عزیزمان و نیز جنگ 12 روزه بین ایران و اسرائیل (درگیری مسلحانه نیابتی که با انجام مجموعه ای از حملات غافلگیرکننده از سوی اسرائیل به ایران در ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ آغاز شد) اکنون نیز در مکانهای فرهنگی و هنری همچون حوزه هنری انقلاب اسلامی استانهای سراسر کشور به عین شاهد فعالیتهای گسترده با این موضوعات یاد شده می باشیم.

موسیقی حماسی: ساخت قطعات موسیقی با مضامین جهادی ومیهنی که نقش مهمی در حفظ روحیه عمومی داشت و اکنون نیز در واحدهای موسیقی حوزه های هنری استانها سرودهای انقلابی و نیز موسیقی های بومی و عاشیقی و حماسی سروده شده و نواخته می شوند، یکی از این مجموعه ها، کانون موسیقی عاشیقلار آخشامی می باشد که در کانون عاشیق های حوزه هنری انقلاب اسلامی استان آذربایجان غربی در روزهای دوشنبه هر هفته با هدف تولید و اجرای موسیقی های بومی، حماسی و انقلابی برگزار می گردد.

پ- دوران معاصر و مقاومت فرهنگی

پس از پایان جنگ، هنر مقاومت از فضای مستقیم نظامی فاصله گرفت و ابعاد گسترده تری پیداکرد. امروز، هنر مقاومت در ایران با مفاهیمی چون «مقاومت فرهنگی» و «جنگ نرم» گره خورده است. این هنر به دنبال دفاع از هویت تمدنی در برابر جهانی سازی فرهنگی، تحریم های اقتصادی و تلاش برای تضعیف ارزشهای بومی است که در ابعاد مختلف ذیل باید مقاومت فرهنگی را در مقابل هجمه های دشمنان دوچندان نمود.

سینما و تئاتر: تولید فیلمهایی که ابعاداخلاقی و فداکاریهای جنگ را بازنمایی میکنند مانند سینمای دفاع مقدس و جنگ 12 روزه سال 1404

هنر دیجیتال وگرافیک نوین: استفاده از ابزارهای مدرن برای بیان مفاهیم مقاومت با زبانی جهانی تر

انتقاد اجتماعی ظریف: گاهی اوقات، هنر مقاومت در شکل انتقاد از مفاسد داخلی یا مشکلات اجتماعی، که آن را به عنوان بخشی از نبرد برای حفظ آرمانها مطرح میکند، نمود پیدا میکند.

ت- نمونه های بین المللی هنر مقاومت

هنر مقاومت در نقاط مختلف جهان، گرچه در مضمون ایستادگی مشترک است، اما از لحاظ نماد شناسی و بستر تاریخی تفاوتهای چشمگیری داردکه در موارد ذیل می توان به آنها اشاره ای داشت:

- فلسطین: مقاومت هویت بنیان

در فلسطین، هنر مقاومت عمیقا با مفهوم «از دست دادن سرزمین» و «تداوم هویت ملی» عجین شده است.

نقاشیهای دیواری و گرافیک: آثار هنرمندان فلسطینی مانند هنرمندان ساکن اردوگاه ها( که اغلب نمادهایی چون کلید، پرچم و نقشه سرزمین اجدادی را به کارمیبرند. این آثار، زبان بصری مقاومت در برابر اشغال نظامی هستند.

شعر و موسیقی: شاعرانی چون محمود درویش، با استفاده از زبان رسا، هویت فلسطینی را زنده نگه داشتند. این موسیقی ها به نمادهای همبستگی در سراسر جهان عرب تبدیل شده اند.

- آمریکای لاتین: هنر ضد دیکتاتوری

هنر مقاومت در آمریکای لاتین به ویژه در شیلی، نیکاراگوئه و مکزیک اغلب واکنشی مستقیم به رژیمهای دست نشانده و دیکتاتوری های نظامی بود.

نقاشی دیواری: هنرمندانی چون دیگو ریورا مکزیک یا هنرمندان شیلی یایی پس از کودتای 1973، از دیوارها به عنوان تریبون های سیاسی استفاده کردند. این آثار، پرتره هایی از رهبران مردمی و تصاویر ستمدیده ر اترسیم می کردند.

ترانه های مردمی: موسیقی هایی که با مضامین عدالت اجتماعی، ضد امپریالیسم و دفاع از دهقانان و کارگران، توسط هنرمندانی مانند ویکتور خارا که خود قربانی دیکتاتوری شد خلق میشد.

- آفریقای جنوبی: هنر ضد آپارتاید

هنر مقاومت در این کشور مستقیما با مبارزه علیه نژادپرستی سیستماتیک و آپارتاید پیوندداشت.

پوسترهای ضد آپارتاید:این پوسترها بر نابرابری نژادی و نیاز به دموکراسی تاکید داشتند و اغلب با زبانهای محلی و انگلیسی تولید می شدند تا مخاطبان داخلی و بین المللی را درگیر کنند . مثل پوسترهای روی جلد کتاب و دیوارها

هنر مردمی و نمایش خیابانی: تئاترهای خیابانی و موسیقی هایی که به طنز یا به شکل مستقیم، قوانین تبعیض آمیز را به سخره می گرفتند و جامعه سیاه پوست را متحد می ساختند.

- اروپا (دوره جنگ جهانی)، هنر ضد فاشیسم

در اروپای تحت اشغال نازیها، هنر مقاومت در قالب شبکه های مخفی فعال بود. تئاتر و گرافیک زیرزمینی تلاش داشتند روحیه مقاومت مدنی را حفظ کنند، در حالی که بسیاری از هنرمندان بزرگ مجبور به مهاجرت یا فعالیت در سایه شدند.

* پایان بخش اول

---

 

---