هنر مقاومت در ایران و سایر کشورها (۲)

ث - تحلیل تطبیقی

مقایسه هنر مقاومت در ایران با سایر نمونه های بین المللی، اشتراکات و افتراقات مهمی را آشکارمی سازد: منجمله اینکه جنگ نظامی تمام عیار در ایران در دفاع از مرزها و آرمانها با محرک اصلی معنویت، دین، ایثار، ولایت، حماسه، عدالت اجتماعی، هویت ملی، با محتواهای عاشورایی ، سیاسی، ادبیات، سینما، نقاشی جبهه، سرود های انقلابی و غیره بوده است حال آنکه هنر مقاومت در فلسطین و در آمریکای لاتین حرف از اشغالگری، دیکتاتوری یا سلب حق غالب ، نقاشی دیواری و اشعار مردمی از توده های تحت ستم و ظلم، سلب حق و حیات ملی، موسیقی مردمی و غیره بیشتر به چشم می خورد.

ث.1) ویژگیهای مشترک

- وجه جمعی و تاریخی: در تمام موارد، هنر مقاومت از یک تجربه مشترک رنج و مبارزه نشات میگیرد و بر حافظه ملی تاکید میکند شهدا در ایران، زندانیان سیاسی در آمریکای لاتین، آوارگان در فلسطین.

- زبان استعاره و نماد: هنرمندان از نمادهای فرهنگی غنی استفاده میکنند تا پیام خود را منتقل کنند، چرا که بیانات مستقیم اغلب با سانسور و سرکوب مواجه میشود.

کاربرد رسانه های مردمی: پوستر، دیوارنگاری، موسیقی و تئاتر خیابانی به دلیل قابلیت تکثیر آسان و دسترسی سریع به توده ها، ابزارهای اصلی بوده اند. این رسانه ها هزینه تولید بالایی ندارند و به سرعت فراگیر میشوند.

ث.2) تفاوتهای اساسی: دین در برابر ایدئولوژی

تفاوت دین در برابر ایدئولوژی از تفاوتهای اصلی در مبنای بنیادین هنر است:

- ایران: پیوند عمیق هنر مقاومت با معنویت، مفاهیم دینی(به ویژه شیعی)و ایدئولوژی انقلاب اسلامی وجود دارد. شهادت، به عنوان یک مفهوم دینی، محور بسیاری از آثارهنری است. هنرمند ایرانی اغلب خود را در حال اجرای وظیفه ای الهی می بیند.

- سایر کشورها: در نمونه های آمریکای لاتین یا آفریقای جنوبی، اگرچه ممکن است از نمادهای سنتی استفاده شود، اما پایه اصلی هنر مقاومت بر ایدئولوژیهای اجتماعی، عدالت طلبی غیرمذهبی، مارکسیسم یا ناسیونالیسم سکولار استوار است. هنر فلسطین نیز بیشتر حول محور هویت ملی و حق بازگشت میچرخد. به عبارت دیگر، در ایران، هنر مقاومت غالبا «مقاومت دینی _ ملی» است، در حالی که درنمونه های جهانی، غالبا «مقاومت سیاسی _ اجتماعی» تعریف میشود.

ج - چالشها و چشم اندازها

هنر مقاومت در مواجهه با تحولات جهانی با چالشهای جدیدی روبرو است:

ج.1) چالشهای فرمی و محتوایی

ü پساجنگ و فرسایش: در کشورهایی که دوره مقاومت نظامی پایان یافته است مانند ایران پس از جنگ هشت سال دفاع مقدس، چالش حفظ انرژی و اصالت پیام در غیاب دشمن نظامی مستقیم دشواراست. مقاومت به سوی مفاهیم انتزاعی تر مانند «مقاومت فرهنگی» یا «اقتصاد مقاومتی» متمایل میشود. البته بعد از جنگ 12 روزه و مطرح شدن پایان مهلت برجام و برخی فراز و نشیب های آمیخته شده به شیطنت های ناجوانمردانه ایادی ظالم و جنایتگر همچون رژیم صهیونیستی و امریکا، مقاومت اکمل ایران اسلامیمان مفاهیم انتراعی بیشتر از پیش نمود پیدا کرد.

ü جلوگیری از شعاری سازی:در اکثر جوامع خطر تبدیل شدن هنر به ابزاری صرف برای تبلیغات دولتی و از دست دادن عمق هنری وجود دارد. حفظ زبان هنری در کنار پیام سیاسی، یک موازنه دشوار است.

ج.2) فضای دیجیتال و مقاومت نوین

گسترش فضای مجازی، پارادایم هنر مقاومت را تغییر داده است:

ü سرعت انتشار: پیامهای مقاومت دیگر محدود به دیوارها و کتابها نیستند؛ آنها در لحظه و به صورت جهانی منتشر میشوند

ü هنر هوش مصنوعی: استفاده از ابزارهای نوین برای تولید محتوا، هم فرصت تولید سریع تصاویر قدرتمند و هم چالش مسئله اصالت و ساختگی بودن احساسات را ایجاد کرده است

ü چالش جهانی سازی: هنرمندان مقاومت در ایران باید یاد بگیرند چگونه مفاهیم ملی ودینی خود را با استفاده از زبان بصری بین المللی که توسط رسانه های جهانی شکل گرفته بیان کنند تا بتوانند فراتر از مرزهای فرهنگی ایران مخاطب جذب نمایند.

با تفاسیر فوق باید گفت: آینده هنر مقاومت، فراتر از میدان نبرد است. با فاصله گرفتن از جنگهای سنتی، هنر مقاومت ناچار است محورهای جدیدی را هدف قرار دهد. این تحول خود، به نوعی مقاومت تبدیل میشود: مقاومت در برابر فراموشی، مقاومت دربرابر نفوذ فرهنگی و مقاومت در برابر بی تفاوتی. اگر در اطراف خود در گوشه و کنار شهر بگردیم در فضای شهری شاهد آثاری از هنرهای مختلف که نمونه هایی نیز از آثار مقاومت هستند را شاهد خواهیم بود. لذا هنر مقاومت در فضای شهری معاصر و خود شهرهای مدرن، میدانهای جدیدی برای هنر مقاومت هستند. دیوار نگاریها دیگر صرفا درمناطق جنگی کشیده نمیشوند، بلکه در قلب شهرهای بزرگ به عنوان بیانیه سیاسی علیه نابرابری های اقتصادی یا فساد ظاهر میشوند. این هنر، تلاش میکند فضاهای عمومی را از انحصار تبلیغات تجاری و دولتی خارج کرده و به زبان اعتراض بازگرداند.

د - مسئولیت هنرمند در عصر اطلاعات

در عصر امروزی، هنرمند نه تنها باید پیام مقاومت را منتقل کند، بلکه باید در برابر حجم عظیم اطلاعات نادرست و تبلیغات نفوذی نیز مقاومت کند. این امر نیازمند عمق بخشیدن به آثار و پرهیز ازکلیشه های تصویری است که توسط ماشینهای تولید محتوا به راحتی تقلید میشوند. هنرمقاومت موفق، هنری است که بتواند یک مفهوم عمیق را در فرمی تازه ارائه دهد که قابلیت "وایرال شدن"را داشته باشد، بدون اینکه به ابتذال بیفتد. لذا بطور خلاصه باید گفت، مطالعه تطبیقی هنر مقاومت در ایران و سایر کشورها نشان میدهد که این ژانر هنری یک واکنش ضروری بشری در برابر سلطه است. ریشه های تاریخی و اعتقادی هنر مقاومت در ایران به ویژه پیوند با دفاع مقدس و معنویت شیعی، آن را از نمونه های سکولار آمریکای لاتین یامتمرکز بر هویت ملی فلسطین متمایز میسازد. و وجه مشترک آنها، توانایی این هنر در تبدیل درد و ظلم به یک نیروی محرکه خلاق است. در ایران، این نیرو به شکل حماسه و معنویت متجلی شده و به طور مستقیم با تاریخ مذهبی شیعه ارتباط برقرار میکند در صورتیکه در سایر نقاط، نمود اصلی بیشتر مبارزه اجتماعی، سیاسی و نژادی است. با وجود تحولات جهانی، هنر مقاومت همچنان به عنوان یکی از موثرترین ابزارهای انتقال حافظه تاریخی ملتها، شکل دهی به هویت جمعی و دفاع از استقلال فرهنگی در جهان معاصر باقیمانده است. موفقیت نسلهای آینده در این عرصه، وابسته به توانایی آنها در حفظ اصالت پیام در چارچوبهای هنری نوین است. باشد که با حفظ اصالت هویت هنر مقاومت این مرز و بوم و کشور عزیزمان، سهمی عظیم در ثبات ریشه های تاریخی و اعتقادی وطنمان داشته باشیم.

***پایان ***

---