استحاله عدالت در روایت ایدئولوژیک

 فیلم «غوطه ور»از پرونده جنایی تا موعظه اخلاقی

 استحاله عدالت در روایت ایدئولوژیک و تضاد جایگاه اجتماعی سازنده

به قلم:

1.عبدالصمد خرمشاهی2.محمد ایمانی

فیلم «غوطه ور»، مطابق معرفی های رسمی و اظهارنظرهای رسانه ای، خود را اثری جنایی–روان شناختی معرفی می کند. با این حال، تاکید مکرر بر «انحرافات اخلاقی»، «بی بندوباری جنسی» و تقدم «رضایت الهی» بر چارچوب قانونی، نشان می دهد که فیلم عملا از حوزه حقوق کیفری خارج شده و وارد قلمرو موعظه اخلاقی با پوشش پرونده جنایی شده است.

تحلیل حاضر بر اساس گفته ها و گزارش های رسانه ای صورت گرفته و با انتشار نسخه کامل فیلم، امکان تکمیل و اصلاح دقیق تر تحلیل وجود خواهد داشت؛ امید است در نسخه نهایی، برخی از نواقص و تضادهای موجود کاهش یابد.

۱. خلط عامدانه «انحراف اخلاقی» با «جرم کیفری»

در معرفی رسمی فیلم، محور روایت «کاوش در لایه های پنهان انحرافات اخلاقی و بی بندوباری جنسی» اعلام شده است. این گزینش واژگانی، از منظر حقوقی، هم معنا دار و هم خطرناک است. در نظام کیفری، هیچ رفتاری صرفا به دلیل غیراخلاقی بودن، جرم تلقی نمی شود؛ جرم نیازمند تصریح قانونی، عنصر مادی مشخص و سوءنیت قابل اثبات است.

«غوطه ور» عملا جرم را اخلاقی سازی کرده و مخاطب را به این باور سوق می دهد که ناهنجاری اخلاقی، دلیل کافی برای اعمال مجازات است؛ نقطه ای که نگاه حقوقی جای خود را به قضاوت پدرسالارانه می دهد و بیش از قانون، متاثر از ارزش های اخلاقی–ایدئولوژیک است.

۲. فروکاست دادرسی به ابزار تایید یک حقیقت از پیش معلوم

فیلم مدعی روایت پرونده ای پیچیده است، اما پیچیدگی نه در استدلال حقوقی، بلکه در تعلیق روانی و فشار اخلاقی ساخته می شود. فرآیند کشف جرم در این روایت، بی طرفانه و خنثی نیست؛ بلکه ابزاری است برای رسیدن به نتیجه ای که از ابتدا باور فیلم بوده است.

این رویکرد با اصول بنیادین دادرسی عادلانه، از جمله فرض برائت، منع قضاوت پیشینی و بی طرفی مقام تعقیب، در تضاد است. وقتی مخاطب پیش از صدور حکم به قضاوت اخلاقی ترغیب می شود، دیگر با اثر جنایی مواجه نیستیم؛ بلکه با دادگاهی نمایشی روبه رو هستیم که رای آن از پیش صادر شده است.

۳. «رضایت الهی» و تضاد با حاکمیت قانون

اظهارنظر درباره تقدم «رضایت خدا و مخاطب» نه تنها موضع شخصی، بلکه اعلام موضع ایدئولوژیک است که بر جهان بینی حقوقی اثر سایه می اندازد. در نظام حقوقی مدرن، مرجع داوری قانون و فرآیند قضایی است، نه برداشت شخصی از رضایت الهی. ورود این مفهوم مبهم به روایت عدالت کیفری، نسبی سازی قانون و مشروعیت بخشی به سلیقه فردی در جایگاه قضاوت را تسهیل می کند؛ همان نقطه ای که حقوق قربانی ایدئولوژی می شود.

۴. حذف متهم به عنوان سوژه حقوق

در این روایت، متهم نه شهروندی دارای حقوق، بلکه نمونه ای از «انحراف» است. حقوق دفاع، پیچیدگی روانی، امکان خطا و حتی بی گناهی، در سایه پیام اخلاقی فیلم محو می شوند. این رویکرد، بیشتر یادآور روایت های تعزیه ای خیر و شر است تا منطق عدالت کیفری.

۵. تضاد جایگاه مذهبی سازنده و انتخاب سوژه حساس

یکی از نکات مهم، تضاد آشکار بین جایگاه اجتماعی و مذهبی سازنده اثر و محور داستان است. باورهای رایج روحانیان در حوزه اخلاق و قوانین کیفری، به صراحت رفتارهای همجنس گرایانه را منع یا نقد می کنند؛ با این حال فیلم محور روایت خود را حول موضوعات جنسی و انحرافات اخلاقی حساس بنا کرده است.

این تضاد از منظر حقوقی پیامدهای مهمی دارد:

1.مسئولیت فردی تولیدکننده محتوا: 

جایگاه اجتماعی و مذهبی، مسئولیت ویژه ای بر دوش سازنده می گذارد. انتخاب سوژه حساس بدون رعایت چارچوب قانونی، می تواند ابهام در مشروعیت اجتماعی و حقوقی ایجاد کند.

2.ابهام در پیام و مخاطب: 

اثر به جای تحلیل حقوقی یا جامعه شناختی، به پیام اخلاقی شخصی و تفسیر فردی از عدالت نزدیک می شود؛ نوعی خلط آزادی بیان و مسئولیت قانونی شکل می گیرد.

تضاد بین ارزش های فردی و نظم حقوقی: انتخاب سوژه ای جنجالی توسط فردی با جایگاه مذهبی، چارچوب قانونی و نظم اجتماعی را به چالش می کشد و زمینه مسئولیت کیفری را برجسته می سازد.

جمع بندی

«غوطه ور» اگرچه در قالب فیلم جنایی عرضه می شود، عملا بازتاب دهنده دغدغه ای ایدئولوژیک و اخلاق محور است. فیلم نشان می دهد که وقتی «انحراف اخلاقی» جایگزین تحلیل حقوقی می شود، عدالت به ابزار موعظه اخلاقی بدل شده و قانون کارکرد خود را از دست می دهد.

تحلیل حاضر بر اساس گزارش های رسانه ای انجام شده و امید است با مشاهده نسخه کامل و انتشار عمومی فیلم، زمینه برای اصلاحات حقوقی–روایی و کاهش تعابیر ایدئولوژیک فراهم گردد