ریشه ها و پیامدهای ناترازی بانک ها در ایران: تحلیل ساختاری، نهادی و پولی

ریشه ها و پیامدهای ناترازی بانک ها در ایران: تحلیل ساختاری، نهادی و پولی

1. مقدمه

چالش ناترازی بانک ها یکی از مشکلات مزمن نظام مالی ایران است که با افزایش نسبت تسهیلات غیرجاری (Non‑Performing Loans, NPL)، کاهش کفایت سرمایه و ضعف عملکرد بانکی همراه بوده و سلامت شبکه بانکی را به مخاطره انداخته است. این پدیده نه تنها به ریسک اعتباری بالاتر منجر می شود، بلکه پیامدهای ساختاری و پولی عمیقی بر ثبات مالی کشور دارد.

تحلیل علمی ناترازی بانک ها مستلزم بررسی زوایای مختلف ساختاری، نهادی و پولی است تا درک دقیق تری از علل و پیامدهای آن به دست آید.

2. ادبیات نظری

در ادبیات تخصصی، ناترازی بانک ها به معنای عدم تعادل پایدار میان دارایی ها و بدهی ها و ناکارآمدی در مدیریت اعتباری تعریف می شود. افزایش نسبت NPL یکی از مهم ترین شاخص هاست که نشان دهنده کیفیت پایین دارایی های بانکی و فشار بر منابع بانک هاست. مطالعات بین المللی نشان می دهند که شوک های اقتصادی مانند تورم، رشد اقتصادی و نوسانات نرخ ارز می توانند به افزایش risk اعتباری و تشدید ناترازی بینجامد.

3. ریشه های ناترازی بانک ها در ایران

3.1 ضعف کیفیت دارایی ها

نسبت تسهیلات غیرجاری در ایران به طور قابل توجهی افزایش یافته است. پژوهش ها نشان می دهند که این نسبت تحت تاثیر عوامل کلان اقتصادی مانند رشد اقتصادی، تورم و نوسانات نرخ ارز قرار می گیرد که به ضعف کیفیت دارایی ها و کاهش توان بازپرداخت تسهیلات منجر می شود.

3.2 تاثیر نسبت کفایت سرمایه

مطالعه بانک مرکزی ایران نیز نشان می دهد که کفایت سرمایه شبکه بانکی پایین تر از استانداردهای بین المللی است، که باعث می شود بانک ها توان مقابله با افزایش NPL را نداشته باشند و ناترازی تشدید شود (پژوهشکده پولی و بانکی، گزارش های رسمی 1403) 

3.3 عوامل نهادی و سیاستی

آسیب شناسی نظام بانکی ایران نشان می دهد که ساختار نهادی و قوانین بانکی در برخی موارد ناکافی بوده و باعث می شود بانک ها در مدیریت ریسک اعتباری و تخصیص منابع ضعف داشته باشند.

4. پیامدهای اقتصادی و مالی

ناترازی بانک ها پیامدهای قابل توجهی دارد:

افزایش ریسک اعتباری: تسهیلات معوق بخش بزرگی از منابع بانکی را درگیر می کند و بانک ها را در معرض زیان بیشتر قرار می دهد.

کاهش کفایت سرمایه و انعطاف: کاهش توان طراحی سیاست های مالی موثر باعث کاهش مقاومت بانک ها در برابر بحران می شود.

ریسک سیستمیک و ثبات مالی: افزایش سطح NPL و ضعف نظارتی می تواند به اثرگذاری منفی بر کل نظام اقتصادی بینجامد.

5. تحلیل نهادی و پولی

ناترازی بانک ها نشان دهنده مشکلات پیچیده درون ساختاری و نهادی در شبکه بانکی است. ضعف حاکمیت شرکتی، کمبود شفافیت گزارشگری و نبود نظارت قوی بر انباشت مطالبات غیرجاری، از جمله عوامل نهادی هستند که باعث تشدید ناترازی شده اند .

از منظر پولی، افزایش NPL و کمبود سرمایه باعث می شود بانک ها برای تامین نقدینگی به تسهیلات بانک مرکزی وابسته شوند؛ این امر می تواند به فشاری بر نقدینگی کل اقتصاد منجر شود.

6. پیشنهادهای سیاستی

برای کاهش ناترازی بانک ها در ایران، پیشنهادات زیر قابل ارائه است:

تقویت مدیریت ریسک اعتباری با به کارگیری مدل های پیشرفته در کنترل NPL.

مقالات داخلی نشان می دهند که راهکارهای علمی مانند تصمیم گیری ساختارمند برای امهال و مدیریت مطالبات می تواند موثر باشد.

اصلاح ساختار نهادی و نظارتی برای افزایش شفافیت و حاکمیت شرکتی در بانک ها.

هماهنگی بین سیاست های پولی و مالی به منظور تثبیت نقدینگی و کنترل رشد NPL.

7. نتیجه گیری

ناترازی بانک ها در ایران ناشی از ترکیب عوامل ساختاری، نهادی و پولی است که با افزایش NPL، ضعف کفایت سرمایه و محدودیت های نظارتی همراه بوده است. برای کاهش این ناترازی، تقویت مدیریت ریسک، اصلاح ساختار نهادی و بهبود هماهنگی سیاست های پولی ضروری است.