کسایی مروزی

گل نعمتی است هدیه فرستاده از بهشت
مردم کریم تر شود اندر نعیم گل...

ای گل فروش! گل چه فروشی برای سیم؟
وز گل عزیزتر چه ستانی به سیم گل؟؟؟

وقتی کسایی مروزی شاعر خلاق و صاحب سبک قرن چهارم حدود هزار سال پیش چنین مضمون لطیفی در شعرش ارائه داد احتمالا گمان نمی کرد پس از گذشت یک هزاره، لطافت و تازگی این مضمون همچنان پابرجا بماند و احساسات مخاطب این روزگار را نیز برانگیزد.
او در شعر خود از این دست مضامین خاص کم ندارد:

من موی را نه از پی آن می کنم خضاب،
تا باز نوجوان شوم و نو گنه کنم...

مردم چو مو به ماتم پیری سیه کنند
من موی را به مرگ جوانی سیه کنم

امتیاز خاص کسایی در تاریخ ادبیات فارسی این است که او اولین شاعری است که به زبان فارسی شعر عاشورایی سرود. قصیده ای بلند، فاخر و پرمایه که این گونه آغاز می شود:

باد صبا درآمد، فردوس گشت صحرا
آراست بوستان را نیسان به فرش دیبا

گلزار با تاسف، خندید و بی تکلف...
چون پیش تخت یوسف، رخساره ی زلیخا

گل باز کرده دیده، باران بر آن چکیده
چون خون فرو دویده، بر عارض چو دیبا

سرخ و سیه شقایق، هم ضد و هم موافق
چون مومن و منافق، پنهان و آشکارا

این مشک بوی عالم، وین نوبهار خرم
بر ما چنان شد از غم، چون گور تنگ و تنها

بی زارم از پیاله، وز ارغوان و لاله
ما و خروش ناله، کنجی گرفته ماوا...

کسایی پس از این تغزل دل پذیر که مظاهر رنگین و متنوع طبیعت در آن درج شده، با تخلصی ماهرانه به موضوع اصلی گریز می زند:

دست از جهان بشویم، عز و شرف نجویم
مدح و غزل نگویم، مقتل کنم تقاضا

میراث مصطفی را، فرزند مرتضی را
مقتول کربلا را، تازه کنم تولا...

آن میر سربریده، در خاک خوابنیده
از آب ناچشیده، گشته اسیر غوغا

آن پنج ماهه کودک، باری چه دید ویحک
کز پای تا به تارک، مجروح شد مفاجا

آن زینب غریوان، اندر میان دیوان
آل زیاد و مروان، نظاره گشته عمدا...

علاوه بر این قصیده، اشعار دیگری نیز در مدح امامان شیعه از او باقی مانده است. اشعار آئینی کسایی به لحاظ استحکام زبانی، هنرمندی های ساختاری و اهمیت آغازگری در تاریخ ادبیات فارسی از اهمیت ویژه ای برخوردارند.
کسایی صرفا اشعار آئینی نسروده. در ابتدای کار شاعری به مدح امراء و پادشاهان اشتغال داشته و حتی بعدها به سرودن غزل نیز پرداخته است.
او را بیش تر به سبب تاثیرپذیری از رودکی و تاثیرگذاری شدیدش بر شعر ناصر خسرو (شاعر بزرگ قرن پنجم) می شناسند.
دیوان کامل کسایی از میان رفته و امروزه بخش نسبتا کوچکی از اشعار او باقی است؛ اما همین مقدار اندک نیز ستایش تذکره نویسان روزگار پیشین و محققان دوران معاصر را برانگیخته است. چنان که استاد بدیع الزمان فروزانفر در کتاب سخن و سخنوران، دکتر محمد دبیرسیاقی در کتاب پیشاهنگان شعر فارسی و دکتر شفیعی کدکنی در کتاب صور خیال در شعر فارسی؛ شعر کسایی مروزی را نمونه ی سالم و کامل عیاری از شعر سبک خراسانی دانسته اند.