حقوق کودکان در ورزش با رویکرد فقهی، حقوقی و اخلاقی در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران
بسم الله الرحمن الرحیم
حقوق کودکان در ورزش با رویکرد فقهی، حقوقی و اخلاقی در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران
ورزش کودکان و نوجوانان، به عنوان بخشی از فرآیند تربیت جسمی و اجتماعی، جایگاهی مهم در نظام آموزشی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران دارد. با این حال، ویژگی های خاص سنی و رشدی کودکان، آنان را در موقعیتی متفاوت از بزرگسالان قرار می دهد و اقتضا می کند که فعالیت های ورزشی ایشان در چارچوب حمایت های ویژه سامان دهی شود. حقوق کودکان در ورزش، ناظر بر تامین سلامت جسمی و روانی، حفظ کرامت انسانی و جلوگیری از تحمیل مخاطرات ناموجه است. از این رو، پرداختن به این موضوع صرفا یک دغدغه اخلاقی نیست، بلکه واجد ابعاد الزام آور فقهی و حقوقی است که بی توجهی به آن می تواند پیامد های مسئولیت آور در پی داشته باشد.
از منظر فقه اسلامی، اصل حفظ نفس و قاعده لاضرر، مهم ترین مبنای حمایت از کودکان در برابر آسیب های ورزشی به شمار می رود. کودک به دلیل فقدان اهلیت کامل، توانایی تحلیل و پذیرش آگاهانه خطر را ندارد و رضایت او یا حتی رضایت ولی قانونی، تنها در حدود مصلحت واقعی طفل اعتبار خواهد داشت. بنابراین، هر گونه فعالیت ورزشی که متضمن خطر غیر متعارف یا فراتر از توان جسمی و روانی کودک باشد، از منظر فقهی قابل توجیه نخواهد بود. در چنین مواردی، قواعد اتلاف و تسبیب می توانند مبنای تحقق ضمان و مسئولیت شرعی مربیان و متولیان امر قرار گیرند.
در کنار این مبانی، قاعده اقدام نیز در فقه ورزشی کودکان با تفسیری محدود اعمال می شود. اقدام به پذیرش خطر، زمانی می تواند موجب کاهش یا سقوط مسئولیت باشد که شخص از اهلیت و آگاهی لازم برخوردار باشد؛ امری که در مورد کودکان به طور کامل محقق نمی شود. از این رو، فقه اسلامی با رویکردی حمایتی، دایره مسئولیت را در ورزش کودکان گسترده تر از بزرگسالان ترسیم می کند. این نگاه، نشان دهنده تقدم مصلحت طفل بر آزادی قراردادی و اراده اشخاص در فعالیت های ورزشی است.
در نظام حقوقی ایران نیز قوانین موضوعه با رویکردی هماهنگ با مبانی فقهی، بر ضرورت حمایت ویژه از کودکان تاکید دارند. قانون حمایت از اطفال و نوجوانان، قانون مدنی در باب ولایت و حضانت، قانون مجازات اسلامی در خصوص جرایم علیه تمامیت جسمانی، و آیین نامه های ناظر بر ایمنی اماکن و فعالیت های ورزشی، همگی متضمن تکالیف مشخص برای مربیان، مدیران و نهاد های ورزشی هستند. این مقررات، مسئولیت مدنی و کیفری اشخاص دخیل در ورزش کودکان را تقویت کرده و بی احتیاطی یا سهل انگاری در این حوزه را قابل تعقیب می دانند.
افزون بر الزامات فقهی و حقوقی، ملاحظات اخلاقی نیز نقش بنیادینی در تنظیم ورزش کودکان ایفا می کند. رعایت کرامت انسانی، پرهیز از بهره کشی ورزشی، جلوگیری از فشار های روانی و حفظ تعادل میان آموزش، رقابت و سلامت، از جمله اصول اخلاقی حاکم بر این حوزه است. هم گرایی این اصول اخلاقی با مبانی فقه اسلامی و قوانین موضوعه ایران، می تواند به شکل گیری نظامی منسجم و پاسخ گو در ورزش کودکان منجر شود. در نهایت، صیانت از حقوق کودکان در ورزش، تعهدی هم زمان فقهی، حقوقی و اخلاقی است که تحقق آن شرط اساسی توسعه سالم و انسانی ورزش در جمهوری اسلامی ایران به شمار می رود.