قیمت تمام شده خدمات عمومی؛ زیربنای مغفول اصلاح بودجه، شفافیت مالی و حکمرانی کارآمد
قیمت تمام شده خدمات عمومی؛ زیربنای مغفول اصلاح بودجه، شفافیت مالی و حکمرانی کارآمد
۱. مقدمه
یکی از ریشه ای ترین چالش های نظام مالیه عمومی در ایران، فقدان شناخت دقیق از هزینه واقعی تولید خدمات عمومی است. دولت به طور مستمر منابع قابل توجهی را صرف آموزش، سلامت، امنیت، قضا، تنظیم گری و سایر خدمات عمومی می کند، اما در اغلب موارد پاسخ روشنی به این پرسش بنیادین وجود ندارد که هر واحد از این خدمات، دقیقا با چه هزینه ای تولید می شود.
در غیاب این شناخت، بودجه ریزی از یک ابزار سیاست گذاری عقلانی به فرآیندی اداری برای تخصیص منابع تبدیل شده و مفاهیمی نظیر کارایی، اثربخشی و پاسخگویی، بیشتر جنبه شعاری به خود گرفته اند. در چنین بستری، «قیمت تمام شده خدمات عمومی» به عنوان حلقه مفقوده اصلاحات مالی دولت مطرح می شود.
۲. چارچوب مفهومی قیمت تمام شده در بخش عمومی
قیمت تمام شده خدمات عمومی عبارت است از کل منابع اقتصادی مصرف شده برای تولید یک خدمت مشخص عمومی، صرف نظر از نحوه پرداخت یا ثبت حسابداری آن. این تعریف، نگاه سنتی مبتنی بر پرداخت های نقدی را کنار گذاشته و بر واقعیت اقتصادی هزینه ها تمرکز دارد.
برخلاف بخش خصوصی که قیمت فروش و سود معیار تصمیم گیری است، در بخش عمومی:
قیمت بازار وجود ندارد
هدف سودآوری نیست
و معیار اصلی، حداکثرسازی ارزش عمومی در برابر منابع مصرف شده است
در نتیجه، قیمت تمام شده در بخش عمومی، نقش «قیمت راهنما» را در تصمیم گیری های سیاستی ایفا می کند.
۳. اجزای تشکیل دهنده قیمت تمام شده خدمات عمومی
محاسبه صحیح قیمت تمام شده مستلزم پوشش کامل اجزای هزینه ای است:
۳-۱. هزینه های مستقیم
حقوق و مزایای کارکنان مرتبط با خدمت
مواد و ملزومات مصرفی
انرژی و خدمات مستقیم
۳-۲. هزینه های غیرمستقیم (سربار)
هزینه های اداری و پشتیبانی
فناوری اطلاعات
مدیریت، نظارت و کنترل داخلی
واحدهای مالی، منابع انسانی و حقوقی
۳-۳. هزینه های سرمایه ای
استهلاک ساختمان ها، تجهیزات و زیرساخت ها
سرشکن سازی دارایی های عمومی
در مدل های پیشرفته، لحاظ هزینه فرصت سرمایه دولتی
نادیده گرفتن هر یک از این اجزا، منجر به برآورد ناقص و گمراه کننده هزینه خدمات عمومی خواهد شد.
۴. قیمت تمام شده و بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد
بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد زمانی معنا پیدا می کند که رابطه ای شفاف میان منابع مصرف شده و نتایج حاصل شده برقرار باشد. این رابطه بدون محاسبه قیمت تمام شده، عملا برقرار نمی شود.
عملکرد بدون هزینه، فاقد معناست
مقایسه عملکرد دستگاه ها بدون واحد هزینه، غیرقابل اتکاست
تخصیص منابع بدون شناخت بهای خدمت، غیراقتصادی است
به بیان دقیق تر:
قیمت تمام شده، زیرساخت اطلاعاتی بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد است.
۵. نقش گزارشگری مالی بهنگام در تکمیل زنجیره
گزارشگری مالی بهنگام، مکمل حیاتی محاسبه قیمت تمام شده است. حتی دقیق ترین نظام بهای تمام شده نیز اگر مبتنی بر داده های با تاخیر باشد، کارایی سیاستی خود را از دست می دهد.
پیوند این سه عنصر:
حسابداری تعهدی
قیمت تمام شده خدمات
گزارشگری مالی بهنگام
یک زنجیره حکمرانی مالی هوشمند ایجاد می کند که امکان اصلاح مستمر تصمیمات بودجه ای را فراهم می سازد.
۶. کارکردهای حکمرانی قیمت تمام شده
استقرار نظام قیمت تمام شده پیامدهایی فراتر از حوزه حسابداری دارد:
افزایش شفافیت مالی دولت
تقویت پاسخگویی مدیران
امکان مقایسه بین دستگاهی
تصمیم گیری آگاهانه درباره برون سپاری
شناسایی و حذف ناکارایی های پنهان
اصلاح ترکیب هزینه های جاری دولت
در واقع، قیمت تمام شده ابزار قابل رویت سازی ناکارایی ها است.
۷. چالش های استقرار در ایران
با وجود تصریح قوانین و اسناد بالادستی، استقرار عملی نظام قیمت تمام شده با موانع متعددی مواجه بوده است:
استقرار ناقص حسابداری تعهدی
ضعف تفکیک فعالیت ها و مراکز هزینه
نبود داده های مالی بهنگام
مقاومت نهادی در برابر شفافیت
نگرانی مدیران از قابل سنجش شدن عملکرد
این چالش ها عمدتا نهادی و حکمرانی محور هستند، نه فنی.
۸. مسیر پیشنهادی سیاستی
برای عبور از بن بست موجود، پیشنهاد می شود:
استقرار نظام قیمت تمام شده به صورت تدریجی انجام شود
تمرکز اولیه بر خدمات پرهزینه و پرتکرار باشد
نظام بهای تمام شده مستقیما به ارزیابی عملکرد مدیران متصل شود
گزارشگری مالی بهنگام به عنوان پیش نیاز عملیاتی لحاظ گردد
جمع بندی مقاله
قیمت تمام شده خدمات عمومی، ستون فقرات اصلاح نظام بودجه ریزی و حکمرانی مالی است. بدون آن، بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد، شفافیت مالی و پاسخگویی دولت، صرفا در سطح اسناد باقی می ماند.
دولت کارآمد، پیش از هر چیز، دولت آگاه به هزینه واقعی خدمات خود است.