قطب نمای اخلاق : کدهای جاودان مدیریت انسان ساز از نهج البلاغه (منابع انسانی در سازمان))
قطب نمای اخلاق: کدهای جاودان مدیریت انسان ساز از نهج البلاغه
---
مقدمه
در جهان پیچیده امروز که سازمان ها با چالش های بی شماری در حوزه رهبری، انگیزش کارکنان و حکمرانی خوب دست و پنجه نرم می کنند، جست وجو برای یافتن چارچوبی اصیل، انسانی و پایدار برای مدیریت، بیش از هر زمان دیگری احساس می شود. بسیاری از نظریه های مدیریتی مدرن، اگرچه سودمندند، اما غالبا فاقد آن عمق اخلاقی و توجه به کرامت ذاتی انسان هستند که بتواند سازمان را به محیطی برای رشد جمعی تبدیل کند.
در این میان، عهدنامه تاریخی امام علی (ع) به مالک اشتر - فرماندار مصر - که در نامه ۵۳ نهج البلاغه ثبت شده است، گنجینه ای شگفت انگیز از رهنمودهای حکیمانه ارائه می دهد. این متن، فراتر از یک دستورالعمل اداری هزاروچندصدساله، یک نظامنامه جامع اخلاق سازمانی است که بر پایه های عدالت، رحمت، عقلانیت و مسئولیت پذیری بنا نهاده شده است. این رهنمودها، که می توان آن ها را "کدهای جاودان مدیریت انسان ساز" نامید، نه تنها کهنه نشده اند، بلکه پاسخ های درخشانی برای معضلات سازمانی عصر حاضر—از بحران اعتماد و بی عدالتی تا فرسایش Engagement کارکنان—در خود دارند.
در ادامه، ۲۰ اصل کلیدی این منشور حکمت را مرور می کنیم که هر مدیر و رهبر سازمانی می تواند آن ها را همچون نقشه راهی برای ساختن محیط کاری شریف، موثر و انسانی به کار بندد. هر اصل، با توضیحی کاربردی برای دنیای مدیریت امروز همراه شده است.
رهنمود اول
رهنمود: «مهربانی و لطف با مردم را شعار همیشگی خود قرار ده و با آنان چون حیوان درنده مباش که خوردنشان را غنیمت شماری.»
توضیح در اخلاق سازمانی: این اصل، پایه رهبری خدمتگزار و مدیریت انسان محور است. مدیر نباید کارکنان را تنها به عنوان ابزاری برای دستیابی به اهداف سازمانی ببیند، بلکه باید با احترام، همدلی و توجه به کرامت انسانی آنان، محیطی امن و پرورش دهنده ایجاد کند. این رفتار، وفاداری، تعهد سازمانی و بهره وری را افزایش می دهد.
رهنمود دوم
رهنمود: «مردم را دو دسته بدان: یا برادر دینی تو هستند، یا هم نوع و برابر تو در آفرینش.»
توضیح در اخلاق سازمانی: این سخن، تاکید بر برابری ذاتی همه افراد است. در محیط کار، به معنای نفی هرگونه تبعیض بر اساس اعتقادات، نژاد، قومیت یا جنسیت است. مدیر باید فرصت های رشد، پاداش و برخورد عادلانه را برای تمام کارکنان به صورت یکسان فراهم کند.
رهنمود سوم
رهنمود: «آنان را همان گونه عفو و چشم پوشی کن که دوست داری خداوند تو را عفو کند.»
توضیح در اخلاق سازمانی: این رهنمود به ایجاد فضای امن برای یادگیری و نوآوری کمک می کند. اگر خطاهای غیرعمد و قابل جبران کارکنان با گذشت و حکمت مدیریت شود، آنان جسارت تجربه های جدید، ارائه ایده های نو و یادگیری از اشتباهات را پیدا می کنند، بدون ترس از تنبیه های سختگیرانه بی مورد.
رهنمود چهارم
رهنمود: «نفس خود را در برابر هوای نفس و خواهش های ناروا درهم شکن و مهار کن.»
توضیح در اخلاق سازمانی: این اصل بر خویشتن داری و مدیریت هوای نفس تاکید دارد. مدیر باید همواره مراقب باشد که تصمیماتش تحت تاثیر خشم، غرور، حسادت یا منافع شخصی قرار نگیرد. تصمیم گیری باید بر اساس مصلحت سازمان، عدالت و قوانین باشد.
رهنمود پنجم
رهنمود: «از بخل ورزیدن به نفس خود در برابر حرام دریغ مکن، که این خود، انصاف است.»
توضیح در اخلاق سازمانی: این جمله دعوت به انصاف فردی و صداقت درونی می کند. حتی اگر کسی نفهمد، مدیر باید در برابر انجام کار نادرست (مانند رشوه، اختلاس یا تبعیض پنهان) نسبت به خود و وجدانش سختگیر باشد. این، اساس شفافیت و درستکاری شخصی است.
رهنمود ششم
رهنمود: «عدالت و انصاف را میان خدا و مردم، و میان نزدیکان و دیگران به طور یکسان برقرار کن.»
توضیح در اخلاق سازمانی: این، قلب عدالت سازمانی است. مدیر باید در توزیع منابع، ارتقاء، پاداش و تنبیه، میان نزدیکان و سایرین، دوستان و دیگر کارکنان، کوچک و بزرگ، به طور کاملا عادلانه رفتار کند. هرگونه تبعیض، اعتماد عمومی را تخریب می کند.
رهنمود هفتم
رهنمود: «اگر انصاف نورزی، ستمکار هستی و هر که خدا دشمن او باشد، دلیلش باطل است.»
توضیح در اخلاق سازمانی: این یک هشدار جدی درباره مسئولیت سنگین مدیریت است. بی عدالتی و ستم، حتی در سطح کوچک، تنها یک خطای فردی نیست، بلکه فرهنگ سازمان را مسموم و مشروعیت رهبر را از بین می برد.
رهنمود هشتم
رهنمود: «محبوب ترین کار نزد تو، کاری باشد که به حق نزدیک تر و عادلانه تر و خشنودی عمومی را در بر داشته باشد.»
توضیح در اخلاق سازمانی: این رهنمود، معیار تصمیم گیری اخلاقی را مشخص می کند. هنگام انتخاب بین گزینه ها، اولویت با کاری است که سه ویژگی داشته باشد: مطابق با قانون و اخلاق (حق)، منصفانه برای همه ذی نفعان، و حداکثرکننده رضایت جمعی، نه رضایت یک گروه خاص.
رهنمود نهم
رهنمود: «خشم عمومی مردم، خشنودی گروه خاص را از بین می برد، اما خشم گروه خاص با خشنودی عمومی قابل تحمل است.»
توضیح در اخلاق سازمانی: این اصل به حکمرانی خوب و تصمیم گیری استراتژیک مربوط است. مدیر باید منافع کل سازمان و اکثریت ذی نفعان را بر خواسته های اقلیتی که ممکن است قدرت یا نفوذ بیشتری داشته باشند، ترجیح دهد. رضایت عمومی، سرمایه و پشتوانه اصلی سازمان است.
رهنمود دهم
رهنمود: «دورترین افراد از تو، باید کسی باشد که بیش از دیگران عیبجوی مردم است.»
توضیح در اخلاق سازمانی: این رهنمود، مدیر را از ایجاد یا ترویج فرهنگ سرزنش و عیب جویی بازمی دارد. چنین افرادی جو اعتماد و همکاری را از بین می برند. مدیر باید محیطی بسازد که تمرکز بر یافتن راه حل و بهبود باشد، نه پیدا کردن مقصر.
رهنمود یازدهم
رهنمود: «تا می توانی عیوب مردم را بپوشان تا خداوند نیز عیوب تو را بپوشاند.»
توضیح در اخلاق سازمانی: این به معنای حفظ حریم خصوصی و کرامت کارکنان است. خطاهای شخصی و خصوصی افراد نباید افشا شود. این کار اعتماد درون سازمانی را تقویت می کند و باعث می شود افراد برای جبران اشتباه خود، احساس امنیت کنند.
رهنمود دوازدهم
رهنمود: «از سخن چین دوری کن و سخن او را زود باور مکن، زیرا او خائن است، هرچند خود را خیرخواه نشان دهد.»
توضیح در اخلاق سازمانی: این یک هشدار مدیریتی کلیدی درباره سلامت شبکه های ارتباطی است. سخن چین با تحریف اطلاعات، اعتماد بین افراد و بخش ها را تخریب می کند. مدیر باید بر دریافت اطلاعات از کانال های رسمی، مستندات و گفتگوی مستقیم با طرفین تاکید کند.
رهنمود سیزدهم
رهنمود: «با سه گروه مشورت مکن: افراد بخیل (که تو را از بخشش بازمی دارد)، ترسو (که تو را به سستی می کشاند) و طمعکار (که ستم را در نظرت زیبا جلوه می دهد).»
توضیح در اخلاق سازمانی: این اصل بر گزینش مشاوران بر اساس فضیلت اخلاقی تاکید دارد. مدیر باید از افرادی مشورت بگیرد که جسارت، سخاوت و قناعت داشته باشند. مشورت با افراد بخیل، ترسو یا طمعکار، منجر به تصمیماتی می شود که توسعه، نوآوری و عدالت سازمان را قربانی می کند.
رهنمود چهاردهم
رهنمود: «برای همکاری، افرادی را برگزین که ستمکار یا گناهکار را یاری نکرده اند؛ یاری آنان بهتر و الفتشان با بیگانه کمتر است.»
توضیح در اخلاق سازمانی: این رهنمود بر استخدام و همکاری بر اساس سابقه اخلاقی تاکید می کند. در گزینش همکاران و مدیران میانی، باید به گذشته رفتاری افراد توجه کرد. کسانی که همواره حامی حق بوده اند، احتمال بیشتری دارد که در موقعیت جدید نیز پایبند اصول اخلاقی بمانند.
رهنمود پانزدهم
رهنمود: «برگزیده تو کسی باشد که از همه در گفتن سخن تلخ حق، گویاتر باشد.»
توضیح در اخلاق سازمانی: این، تشویق به ارزش گذاری بر انتقاد سازنده و صداقت است. مدیر باید مشاوران و همکارانی را در نزدیکی خود قرار دهد که بدون ترس و ملاحظه، واقعیت های سخت و ناخوشایند را به او گوشزد کنند. این افراد، چون آینه ای عمل می کنند و مدیر را از انحراف مصون می دارند.
رهنمود شانزدهم
رهنمود: «به پارسایان و راستگویان بپیوند و آنان را چنان پرورش ده که تو را بی جهت نستایند و به کاری که نکرده ای شادمانت نسازند.»
توضیح در اخلاق سازمانی: هدف، پرورش فرهنگ صداقت به جای چاپلوسی است. مدیر باید فضایی ایجاد کند که در آن، راستگویی و ارائه بازخورد صادقانه، تشویق شود و تملق و تعریف بی اساس، ارزشی نداشته باشد. این امر نیاز به ایمنی روانی در محیط کار دارد.
رهنمود هفدهم
رهنمود: «ستایش فراوان، کبر و نخوت پدید می آورد و آدمی را به سرکشی می کشاند.»
توضیح در اخلاق سازمانی: این یک هشدار درباره خطر غرور مدیریتی است. اگر مدیر تنها شنونده تمجیدهای اطرافیان باشد، به تدریج از واقعیت فاصله گرفته و دچار اشتباهات استراتژیک می شود. مدیر باید همواره نقدپذیر بوده و در معرض دیدگاه های مختلف قرار گیرد.
رهنمود هجدهم
رهنمود: «نیکوکار و بدکار را نزدت یکسان منزلت نده، زیرا این کار نیکوکار را از نیکوکاری بی میل و بدکار را به بدکاری تشویق می کند.»
توضیح در اخلاق سازمانی: این اصل بر لزوم نظام شفاف پاداش و تنبیه تاکید می کند. تمایز قائل شدن عادلانه بین عملکرد خوب و بد، انگیزه کارکنان سخت کوش را حفظ کرده و رفتارهای نامناسب را اصلاح می کند. بیتفاوتی در این زمینه، به معنای نابودی انگیزه ها است.
رهنمود نوزدهم
رهنمود: «چنان رفتار کن که گمان نیک مردم را نسبت به خود جلب کنی، زیرا این گمان نیک، رنج بسیاری را از تو دور می کند.»
توضیح در اخلاق سازمانی: این رهنمود به ساختن سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی اشاره دارد. وقتی مدیر با رفتار شفاف، قابل پیش بینی و منصفانه، حسن ظن همگانی را جلب کند، در زمان بحران ها یا تغییرات سخت، این اعتماد سرمایه بزرگی است که کارکنان به نیت خوب او ایمان آورده و همراهی می کنند.
رهنمود بیستم
رهنمود: «از رسیدگی به کارهای کوچک و مستضعفان غافل نشو. پرداختن به امور مهم، تو را از توجه به نیازهای ضعیفانی که دستشان به تو نمی رسد، معذور نمی دارد.»
توضیح در اخلاق سازمانی: این اصل، توجه به جزئیات و حمایت از افراد کم صدا را یادآوری می کند. مدیر موفق کسی است که علاوه بر چشم اندازهای کلان، به مشکلات روزمره، دغدغه های بخش های کم نفوذ (مانند کارکنان خط مقدم یا پشتیبانی) و افرادی که توانایی بیان مشکلات خود را ندارند نیز رسیدگی می کند. این کار از ایجاد احساس بی عدالتی پنهان جلوگیری می کند.