تحلیل هزینه–مطلوبیت در اقتصاد سلامت؛ نقش QALY در تصمیم گیری مبتنی بر کیفیت زندگی

افزایش هزینه های سلامت و محدودیت منابع، سیاست گذاران را ناگزیر کرده است تا در کنار کارایی اقتصادی، به پیامدهای واقعی مداخلات سلامت بر زندگی افراد نیز توجه کنند. در بسیاری از موارد، سنجش منافع صرفا به صورت پولی نمی تواند به طور کامل اثرات یک مداخله درمانی یا پیشگیرانه را منعکس کند. در این چارچوب، تحلیل هزینه–مطلوبیت (Cost–Utility Analysis) به عنوان یکی از روش های مهم ارزیابی اقتصادی در اقتصاد سلامت مطرح می شود که تلاش می کند کیفیت و کمیت زندگی را به صورت هم زمان در تصمیم گیری لحاظ کند.

جایگاه تحلیل هزینه–مطلوبیت در اقتصاد سلامت
تحلیل هزینه–مطلوبیت گونه ای از ارزیابی اقتصادی است که در آن هزینه ها به واحد پولی و پیامدها به شاخص های مبتنی بر مطلوبیت، به ویژه سال عمر تعدیل شده بر حسب کیفیت (QALY) سنجیده می شوند. QALY ترکیبی از طول عمر و کیفیت زندگی است و این امکان را فراهم می کند که اثر مداخلات مختلف سلامت، حتی در بیماری ها و گروه های جمعیتی متفاوت، با یکدیگر مقایسه شوند. برخلاف تحلیل منفعت–هزینه که مستلزم ارزش گذاری پولی پیامدهای سلامت است، تحلیل هزینه–مطلوبیت از این مرحله عبور کرده و تمرکز خود را بر بهبود واقعی زندگی بیماران قرار می دهد. به همین دلیل، این روش در ارزیابی فناوری های پزشکی، داروهای جدید و مداخلات پرهزینه کاربرد گسترده ای یافته است.

مزایای اقتصادی و تحلیلی تحلیل هزینه–مطلوبیت
یکی از مهم ترین مزایای تحلیل هزینه–مطلوبیت، ایجاد تعادل میان کارایی اقتصادی و پیامدهای انسانی سلامت است. استفاده از QALY به تصمیم گیران کمک می کند تا منابع محدود را به مداخلاتی اختصاص دهند که بیشترین بهبود در کیفیت و طول زندگی ایجاد می کنند. این روش امکان مقایسه گزینه های درمانی با هزینه های متفاوت اما پیامدهای سلامت مشابه را فراهم کرده و به شفافیت فرآیند اولویت بندی در نظام سلامت کمک می کند. از منظر سیاست گذاری، تحلیل هزینه–مطلوبیت می تواند ابزاری موثر برای کنترل هزینه ها، جلوگیری از استفاده غیربهینه از فناوری های گران قیمت و ارتقای اثربخشی مداخلات سلامت باشد.

محدودیت ها و چالش های تحلیل هزینه–مطلوبیت
با وجود مزایای قابل توجه، تحلیل هزینه–مطلوبیت با چالش های مهمی نیز روبه روست. اندازه گیری کیفیت زندگی و تعیین وزن های مطلوبیت، به قضاوت های ذهنی بیماران یا جامعه وابسته است و می تواند تحت تاثیر عوامل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی قرار گیرد. علاوه بر این، اتکای صرف به QALY ممکن است به نادیده گرفتن ملاحظات عدالت در سلامت منجر شود؛ به ویژه در مورد سالمندان، بیماران مزمن یا گروه های آسیب پذیر که به طور طبیعی QALY کمتری کسب می کنند. بنابراین، استفاده از این روش نیازمند تفسیر محتاطانه و تکمیل آن با ملاحظات اخلاقی و اجتماعی است.

کاربرد تحلیل هزینه–مطلوبیت در نظام سلامت ایران
در نظام سلامت ایران، که با محدودیت بودجه و افزایش تقاضا برای خدمات درمانی مواجه است، تحلیل هزینه–مطلوبیت می تواند نقش مهمی در تصمیم گیری های مبتنی بر شواهد ایفا کند. ارزیابی اقتصادی داروهای جدید، فناوری های پزشکی و برنامه های درمانی پرهزینه با استفاده از QALY می تواند به اولویت بندی منطقی تر منابع کمک کند. با این حال، بهره گیری موثر از این روش مستلزم توسعه داده های بومی کیفیت زندگی، تقویت نظام اطلاعات سلامت و تدوین دستورالعمل های ملی متناسب با شرایط اقتصادی و فرهنگی کشور است.

جمع بندی
تحلیل هزینه–مطلوبیت یکی از ابزارهای کلیدی اقتصاد سلامت برای پیوند دادن هزینه ها با کیفیت واقعی زندگی افراد است. این روش با استفاده از شاخص QALY، امکان مقایسه و اولویت بندی مداخلات سلامت را در شرایط محدودیت منابع فراهم می کند. هرچند چالش هایی در زمینه اندازه گیری مطلوبیت و عدالت وجود دارد، اما در صورت استفاده آگاهانه و تکمیلی، تحلیل هزینه–مطلوبیت می تواند نقش موثری در ارتقای کارایی و عقلانیت تصمیم گیری در نظام سلامت ایفا کند.

محمد پورکریمی