ضریب تکاثری پول و بانک های ناتراز؛ سازوکار پنهان تورم در اقتصاد ایران

ضریب تکاثری پول و بانک های ناتراز؛ سازوکار پنهان تورم در اقتصاد ایران

چکیده سیاستی

تورم مزمن در اقتصاد ایران معمولا به رشد پایه پولی نسبت داده می شود، در حالی که شواهد تجربی نشان می دهد شدت و پایداری تورم بیش از آن که تابع افزایش مستقیم پایه پولی باشد، متاثر از رفتار نظام بانکی و به ویژه ضریب تکاثری پول است. این یادداشت با تمرکز بر نقش بانک های ناتراز، نشان می دهد چگونه ناترازی ترازنامه ای بانک ها باعث تشدید ضریب تکاثری شده و سیاست پولی را از مسیر اصلی خود منحرف کرده است. استدلال اصلی آن است که بدون اصلاح ناترازی نظام بانکی، کنترل ضریب تکاثری ممکن نیست و بدون کنترل ضریب تکاثری، مهار تورم به نتیجه پایدار نخواهد رسید.

۱. مقدمه: تورم؛ فراتر از چاپ پول

در روایت رایج، تورم پدیده ای پولی و ناشی از «چاپ پول» تلقی می شود. این روایت اگرچه در سطح پایه صحیح است، اما در عمل توضیح دهنده رفتار تورم در اقتصاد ایران نیست. در سال هایی مشاهده شده که رشد پایه پولی کاهش یافته، اما نقدینگی و سطح عمومی قیمت ها همچنان افزایشی بوده اند. این شکاف تحلیلی، توجه به متغیری را ضروری می کند که اغلب در سیاست گذاری نادیده گرفته می شود: ضریب تکاثری پول.

در اقتصادی با نظام بانکی سالم، ضریب تکاثری نقشی انتقالی دارد؛ اما در اقتصادی با بانک های ناتراز، این ضریب به یک مکانیزم مستقل خلق تورم تبدیل می شود.

۲. چارچوب نظری: ضریب تکاثری پول چیست؟

ضریب تکاثری پول نسبت نقدینگی به پایه پولی است و نشان می دهد هر واحد پول پرقدرت چگونه در شبکه بانکی چند برابر می شود. این ضریب تابع سه رفتار کلیدی است:

رفتار مردم در نگهداری اسکناس یا سپرده

رفتار بانک ها در خلق اعتبار و ذخیره گیری

سیاست های نظارتی بانک مرکزی

در شرایط عادی، بانک مرکزی از طریق ابزارهایی مانند سپرده قانونی، نرخ بهره و عملیات بازار باز می تواند این ضریب را مدیریت کند. اما این کنترل زمانی کارآمد است که بانک ها از منظر ترازنامه ای در وضعیت باثبات قرار داشته باشند.

۳. ناترازی نظام بانکی؛ ریشه اختلال

ناترازی بانکی به وضعیتی اطلاق می شود که در آن ارزش اقتصادی دارایی های بانک، پاسخگوی تعهدات آن نیست. در ایران، این ناترازی عمدتا ناشی از:

مطالبات غیرجاری مزمن

دارایی های منجمد و غیرمولد

تکالیف اعتباری و فشارهای سیاست مالی

ضعف کفایت سرمایه

بانک ناتراز برای بقا ناگزیر است ترازنامه خود را گسترش دهد. این گسترش نه از مسیر تجهیز منابع واقعی، بلکه از طریق خلق اعتبار صورت می گیرد؛ فرآیندی که مستقیما ضریب تکاثری پول را افزایش می دهد.

۴. سازوکار تشدید ضریب تکاثری توسط بانک های ناتراز

بانک های ناتراز از چند مسیر مشخص ضریب تکاثری را از کنترل خارج می کنند:

۴-۱. وابستگی به منابع بانک مرکزی

اضافه برداشت مکرر و استقراض غیرمستقیم از بانک مرکزی، پایه پولی را به صورت مستمر تغذیه می کند. اما اثر نهایی این افزایش، به واسطه ضریب تکاثری بزرگ نمایی می شود.

۴-۲. خلق سپرده بدون پشتوانه دارایی با کیفیت

در شرایط ناترازی، بانک ها تسهیلاتی اعطا می کنند که بازده واقعی ندارند، اما در عوض سپرده جدید ایجاد می کنند. این فرآیند، ضریب تکاثری را حتی بدون رشد متناسب پایه پولی افزایش می دهد.

۴-۳. کاهش ذخایر مازاد

بانک ناتراز تمایلی به نگهداری ذخایر مازاد ندارد و هر واحد نقدینگی را وارد چرخه اعتبار می کند. این رفتار، ضریب تکاثری را به طور سیستماتیک بالا نگه می دارد.

۵. چرا سیاست پولی ناکام می ماند؟

سیاست های انقباضی بانک مرکزی عمدتا بر پایه پولی متمرکز بوده اند. اما در غیاب اصلاح بانکی:

بانک ها رفتار خود را با محدودیت ها تطبیق می دهند

مسیرهای غیررسمی و غیرمستقیم خلق پول فعال می شود

اثر سیاست پولی تضعیف می شود

در نتیجه، سیاست پولی به جای آن که تورم را مهار کند، صرفا زمان بروز آن را به تعویق می اندازد.

۶. کنترل ترازنامه؛ گام لازم اما ناکافی

سیاست کنترل مقداری ترازنامه بانک ها تلاشی در جهت مهار ضریب تکاثری است. این سیاست اگرچه در کوتاه مدت می تواند رشد نقدینگی را کاهش دهد، اما در صورت عدم توجه به:

کیفیت دارایی ها

اصلاح سرمایه بانک ها

انضباط مالی دولت

به یک ابزار موقتی و پرهزینه تبدیل می شود. کنترل ترازنامه بدون اصلاح ناترازی، به سرکوب مالی می انجامد، نه ثبات پولی.

۷. دلالت های سیاستی

۱. ضریب تکاثری پول باید به عنوان متغیر هدف میانی در سیاست پولی تعریف شود.

۲. پایش مستمر ناترازی بانک ها شرط لازم کنترل تورم است.

۳. گزارشگری مالی بهنگام و شفاف، ابزار مکمل سیاست پولی است.

۴. هماهنگی سیاست مالی دولت با سیاست پولی اجتناب ناپذیر است.

۵. اصلاح نظام بانکی، پیش نیاز استقلال عملیاتی بانک مرکزی است.

جمع بندی نهایی

تورم در ایران نه صرفا حاصل رشد پایه پولی، بلکه محصول تعامل پیچیده میان ناترازی نظام بانکی و ضریب تکاثری پول است. تا زمانی که بانک های ناتراز به عنوان بازیگران اصلی خلق پول عمل می کنند، سیاست پولی قادر به مهار پایدار تورم نخواهد بود. راه حل، تمرکز هم زمان بر اصلاح ساختار بانکی و مدیریت فعال ضریب تکاثری است؛ مسیری که اگرچه دشوار، اما اجتناب ناپذیر است.