خانواده و فاجعه

خانواده و فاجعه

نویسنده: سیمین سرابی

فاجعه (Disaster) پدیده ای است که تعادل سیستم های اجتماعی را بر هم می زند.

خانواده به عنوان کوچک ترین و حیاتی ترین واحد اجتماعی، اولین خط مقدم در مواجهه با پیامدهای فاجعه است.

در ادبیات نوین مدیریت بحران، نگاه از «آسیب پذیری صرف» به سمت «قابلیت های تطابق» تغییر یافته است.

در این میان، تاب آوری زنان (Women’s Resilience) به عنوان متغیری تعیین کننده در بازیابی سلامت روان و ثبات اقتصادی خانواده شناخته می شود.

تعریف تاب آوری در بستر خانواده

تاب آوری تنها “دوام آوردن” نیست؛ بلکه به معنای توانایی یک سیستم (خانواده) برای بازگشت به عملکرد مطلوب و حتی رشد یافتن پس از تجربه یک تروما است.

طبق نظریه فروم والش (Froma Walsh)، تاب آوری خانواده بر سه محور استوار است:

1. نظام باورها: معنابخشی به ناملایمات و حفظ دیدگاه مثبت.
2. الگوهای سازمان دهی: انعطاف پذیری در نقش ها و پیوستگی اجتماعی.
3. فرایندهای ارتباطی: ابراز احساسات صادقانه و حل مسئله مشارکتی.

جایگاه استراتژیک زنان در مدیریت فاجعه

زنان به دلیل نقش های چندگانه (مراقبتی، تربیتی و مدیریتی)، در هنگام وقوع فاجعه رفتارهای متفاوتی از خود نشان می دهند که مستقیما بر کل اعضا تاثیر می گذارد.

الف) مدیریت هیجانی و فضای روانی

زنان معمولا “مدیران عاطفی” خانواده هستند.

تحقیقات نشان می دهد که در پس از بحران، توانایی مادر در مدیریت استرس خود، پیش بینی کننده اصلی سلامت روان کودکان است.

اگر زن بتواند معنایی برای فاجعه بیابد و محیطی امن ایجاد کند، احتمال بروز PTSD (اختلال استرس پس از سانحه) در سایر اعضا به شدت کاهش می یابد.

ب) بازسازی شبکه های اجتماعی

در علوم اجتماعی، زنان به عنوان “بافندگان سرمایه اجتماعی” شناخته می شوند.

پس از فاجعه، این زنان هستند که ارتباطات با همسایگان، نهادهای حمایتی و اقوام را سریع تر احیا می کنند.

این شبکه ها منبع اصلی دریافت کمک ای اولیه و اطلاعات حیاتی هستند.

موانع و چالش های جنسیتی در فاجعه

با وجود قدرت تاب آوری، نباید از نگاه واقع بینانه غافل شد. زنان در فجایع با چالش های مضاعفی روبرو هستند که تاب آوری آن ها را تحت فشار قرار می دهد:

• بار مراقبتی مضاعف: پس از تخریب زیرساخت ها، وظیفه تهیه آب، غذا و مراقبت از بیماران/سالمندان دوچندان بر دوش زنان می افتد.
• خشونت مبتنی بر جنسیت: آمارها نشان می دهد در اردوگاه های اسکان موقت، نرخ خشونت علیه زنان افزایش می یابد.
• نابرابری در منابع: در بسیاری از جوامع، زنان دسترسی کمتری به منابع مالی یا مالکیت زمین برای بازسازی دارند.

تاثیر مستقیم تاب آوری زنان بر تاب آوری خانواده

چرا ادعا می کنیم تاب آوری خانواده در گرو تاب آوری زنان است؟

بعد تاب آوری نقش کلیدی زن پیامد برای خانواده اقتصادی خلاقیت در معیشت های خرد و مدیریت منابع محدود جلوگیری از سقوط به فقر مطلق آموزشی اصرار بر ادامه آموزش کودکان در شرایط بحران حفظ ساختار و روتین زندگی برای فرزندان بهداشتی رعایت پروتکل های سلامتی در شرایط سخت پیشگیری از شیوع بیماری های واگیر پس از فاجعه

راهکارهای تقویت تاب آوری از دیدگاه بین المللی

سازمان های بین المللی مانند UN Women و فدراسیون صلیب سرخ بر راهکارهای زیر تاکید دارند:

1. توانمندسازی اقتصادی: وقتی زن خانواده استقلال مالی (حتی اندک) داشته باشد، قدرت تصمیم گیری او در بحران افزایش یافته و خانواده سریع تر به ثبات می رسد.
2. آموزش های پیش دستانه: مشارکت دادن زنان در مانورهای زلزله یا مدیریت بحران محلی، حس خودکارآمدی آن ها را تقویت می کند.
3. حمایت های روان شناختی متمرکز: ایجاد فضاهای امن برای زنان (Women-Friendly Spaces) جهت تخلیه روانی و اشتراک تجربیات.

نتیجه گیری

فاجعه می تواند نقطه فروپاشی یک خانواده باشد، اما با تکیه بر ظرفیت های نفهته در زنان، می تواند به نقطه ای برای نوسازی و بلوغ تبدیل شود.

تاب آوری زنان، نه یک ویژگی ذاتی، بلکه فرایندی است که نیازمند حمایت های ساختاری است.

وقتی ما از زنان در برابر فجایع حمایت می کنیم، در واقع در حال بیمه کردن سلامت و بقای کل خانواده هستیم.

همان طور که در نظریات جدید تاکید می شود: “زنان اولین کسانی هستند که به فاجعه پاسخ می دهند و آخرین کسانی هستند که صحنه بازسازی را ترک می کنند.”