جایگاه و نقش عقل زمان و عقلانیت زمان در بازخوانی فقه معاصر
بازخوانی فقه معاصر، ضرورتی برخاسته از پویایی دین و نیاز جامعه اسلامی به پاسخ گویی به شرایط نوپدید است. این بازخوانی به معنای تغییر احکام ثابت شریعت نیست، بلکه هدف آن فهم دقیق تر نصوص، انطباق موضوعات با واقعیت های زمان و انتخاب روش های استدلال متناسب با زبان و منطق روزگار است. در این مسیر، دو مفهوم کلیدی «عقل زمان» و «عقلانیت زمان» نقش بنیادین ایفا می کنند.
«عقل زمان» به توانایی درک واقعیت ها و شرایط ویژه هر عصر اطلاق می شود؛ واقعیت هایی که می تواند اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، علمی یا فناورانه باشد. در فرآیند اجتهاد، این توانایی بیش از هر چیز در مرحله «تشخیص موضوع» اهمیت پیدا می کند. فقیهی که عقل زمان را به کار گیرد، می تواند مثلا تفاوت ساختار بانکداری امروز با ربا در دوران صدر اسلام را دریابد و بر اساس آن تحلیل دقیق تری از مسئله ارائه دهد.
در مقابل، «عقلانیت زمان» به منطق حاکم بر استدلال و رویه پذیرفته شده ارزیابی صحت یا بطلان گزاره ها در یک دوره اشاره دارد. این مفهوم نه به محتوای موضوع، بلکه به قالب و شیوه بیان و استدلال مربوط است. اگر گفتمان غالب زمانه عقلانیتی تجربی-تحلیلی باشد، عرضه استدلال ها باید به گونه ای صورت گیرد که در این منطق قابل فهم و قانع کننده باشد، حتی اگر مبانی آن از نصوص شرعی نشئت بگیرد.
کارکرد این دو مفهوم مکمل یکدیگر است. عقل زمان، بستر و زمینه واقعی را در اختیار فقیه می گذارد و عقلانیت زمان، چگونگی بیان و اقناع مخاطب را هدایت می کند. بدون عقل زمان، خطر صدور احکامی که با شرایط واقعی بیگانه اند وجود دارد؛ بدون عقلانیت زمان نیز حتی حکم درست نمی تواند جایگاه و پذیرش لازم را در جامعه هدف پیدا کند.
تجربه تاریخ فقه نشان داده است که غفلت از عقل زمان می تواند فقه را به انزوا کشاند و نادیده گرفتن عقلانیت زمان نیز موجب گسست میان نهاد دین و جامعه شده است. توجه به هر دو، یکی در تشخیص درست موضوع و دیگری در عرضه متناسب حکم، می تواند پیوند میان ثبات شریعت و تحول زندگی بشر را حفظ کند.
بنابراین، در بازخوانی فقه معاصر، عقل زمان همچون «نقشه راه» مسیر موضوع شناسی را روشن می سازد، و عقلانیت زمان چون «زبان مشترک» امکان ارتباط موثر و اقناع اجتماعی را فراهم می آورد. چنین رویکردی نه تنها با اصول ثابت دین منافات ندارد، بلکه در پرتو آموزه هایی چون «اجتهاد پویا» و توصیه به فهم زمان و مکان در اندیشه فقهای بزرگ، ابزار ضروری برای حیات فقه در دنیای معاصر است.
🖋️عماد خدمتگزار
دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق عمومی و پژوهشگر اندیشه ی سیاسی اسلام.